Hành vi nghiện thường được nhìn nhận như một vấn đề kiểm soát xung động hoặc lệ thuộc sinh hóa, tuy nhiên trong nhiều trường hợp lâm sàng, nghiện là biểu hiện của sang chấn gắn bó chưa được giải quyết. Khi các mối quan hệ gắn bó sớm không đủ an toàn, nhất quán hoặc mang tính xâm phạm, hệ thần kinh của cá nhân không học được cách tự điều hòa thông qua kết nối con người. Trong bối cảnh đó, các chất gây nghiện hoặc hành vi gây nghiện (như sử dụng chất, hành vi cưỡng bách, nghiện kích thích) trở thành nguồn điều hòa thay thế, giúp cá nhân tạm thời làm dịu đau đớn cảm xúc, giảm cô đơn hoặc tạo cảm giác được kiểm soát.

Về mặt biểu hiện, hành vi nghiện trong sang chấn gắn bó thường đi kèm với nhu cầu mạnh mẽ được xoa dịu, trấn an hoặc “được lấp đầy” từ bên ngoài. Cá nhân có thể trải nghiệm cảm giác trống rỗng mạn tính, sợ bị bỏ rơi, hoặc dao động giữa khao khát kết nối và né tránh thân mật. Hành vi nghiện đóng vai trò như một “đối tượng gắn bó thay thế”, luôn sẵn có, không phán xét và mang lại khoái cảm hoặc tê liệt cảm xúc tức thời. Điều này lý giải vì sao việc từ bỏ hành vi nghiện thường kích hoạt lo âu gắn bó sâu sắc, chứ không chỉ là hội chứng cai về mặt sinh lý.

Các triệu chứng thường gặp bao gồm khó điều hòa cảm xúc, xấu hổ mạn tính, tự trách, phân ly nhẹ đến trung bình, cùng với các mô thức quan hệ lặp lại tính lệ thuộc hoặc né tránh. Nhiều thân chủ mô tả cảm giác “không tồn tại” hoặc “không đủ” khi không có hành vi nghiện, cho thấy bản ngã của họ đã gắn chặt với chiến lược sinh tồn này. Trong bối cảnh đó, việc tiếp cận trị liệu chỉ tập trung vào kiểm soát hoặc loại bỏ hành vi nghiện dễ dẫn đến kháng cự, tái phát hoặc chuyển dạng nghiện khác.

Trong trị liệu tâm lý, các phương pháp tiếp cận dựa trên sang chấn như EMDR, IFS và trị liệu somatic mang lại khung can thiệp phù hợp. EMDR hỗ trợ xử lý các ký ức gắn bó sang chấn chưa được tích hợp, giúp giảm cường độ kích hoạt thần kinh gắn với cảm giác bị bỏ rơi, không được yêu thương hoặc bất lực. IFS cho phép thân chủ tiếp cận hành vi nghiện như một “phần bảo vệ”, từ đó xây dựng mối quan hệ nội tâm an toàn thay vì đối đầu hoặc loại bỏ. Trị liệu somatic tập trung khôi phục khả năng cảm nhận và điều hòa thân thể, giúp hệ thần kinh học lại trải nghiệm an toàn thông qua cảm giác hiện tại.

Khi hành vi nghiện được hiểu như một nỗ lực thích nghi trong bối cảnh sang chấn gắn bó, trị liệu không còn là cuộc chiến chống lại triệu chứng, mà trở thành quá trình xây dựng lại năng lực gắn bó an toàn và tự điều hòa bền vững.

MIA NGUYỄN

Hành vi nghiện thường được nhìn nhận như một vấn đề kiểm soát xung động hoặc lệ thuộc sinh hóa, tuy nhiên trong nhiều trường hợp lâm sàng, nghiện là biểu hiện của sang chấn gắn bó chưa được giải quyết. Khi các mối quan hệ gắn bó sớm không đủ an toàn, nhất quán hoặc mang tính xâm phạm, hệ thần kinh của cá nhân không học được cách tự điều hòa thông qua kết nối con người. Trong bối cảnh đó, các chất gây nghiện hoặc hành vi gây nghiện (như sử dụng chất, hành vi cưỡng bách, nghiện kích thích) trở thành nguồn điều hòa thay thế, giúp cá nhân tạm thời làm dịu đau đớn cảm xúc, giảm cô đơn hoặc tạo cảm giác được kiểm soát.

Về mặt biểu hiện, hành vi nghiện trong sang chấn gắn bó thường đi kèm với nhu cầu mạnh mẽ được xoa dịu, trấn an hoặc “được lấp đầy” từ bên ngoài. Cá nhân có thể trải nghiệm cảm giác trống rỗng mạn tính, sợ bị bỏ rơi, hoặc dao động giữa khao khát kết nối và né tránh thân mật. Hành vi nghiện đóng vai trò như một “đối tượng gắn bó thay thế”, luôn sẵn có, không phán xét và mang lại khoái cảm hoặc tê liệt cảm xúc tức thời. Điều này lý giải vì sao việc từ bỏ hành vi nghiện thường kích hoạt lo âu gắn bó sâu sắc, chứ không chỉ là hội chứng cai về mặt sinh lý.

Các triệu chứng thường gặp bao gồm khó điều hòa cảm xúc, xấu hổ mạn tính, tự trách, phân ly nhẹ đến trung bình, cùng với các mô thức quan hệ lặp lại tính lệ thuộc hoặc né tránh. Nhiều thân chủ mô tả cảm giác “không tồn tại” hoặc “không đủ” khi không có hành vi nghiện, cho thấy bản ngã của họ đã gắn chặt với chiến lược sinh tồn này. Trong bối cảnh đó, việc tiếp cận trị liệu chỉ tập trung vào kiểm soát hoặc loại bỏ hành vi nghiện dễ dẫn đến kháng cự, tái phát hoặc chuyển dạng nghiện khác.

Trong trị liệu tâm lý, các phương pháp tiếp cận dựa trên sang chấn như EMDR, IFS và trị liệu somatic mang lại khung can thiệp phù hợp. EMDR hỗ trợ xử lý các ký ức gắn bó sang chấn chưa được tích hợp, giúp giảm cường độ kích hoạt thần kinh gắn với cảm giác bị bỏ rơi, không được yêu thương hoặc bất lực. IFS cho phép thân chủ tiếp cận hành vi nghiện như một “phần bảo vệ”, từ đó xây dựng mối quan hệ nội tâm an toàn thay vì đối đầu hoặc loại bỏ. Trị liệu somatic tập trung khôi phục khả năng cảm nhận và điều hòa thân thể, giúp hệ thần kinh học lại trải nghiệm an toàn thông qua cảm giác hiện tại.

Khi hành vi nghiện được hiểu như một nỗ lực thích nghi trong bối cảnh sang chấn gắn bó, trị liệu không còn là cuộc chiến chống lại triệu chứng, mà trở thành quá trình xây dựng lại năng lực gắn bó an toàn và tự điều hòa bền vững.

MIA NGUYỄN