CPTSD (Rối loạn stress sau sang chấn phức hợp) không chỉ liên quan đến ký ức đau buồn mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến hệ thần kinh tự động của cơ thể. Một trong những điều thường gây nhầm lẫn là trạng thái “đóng băng” và trạng thái “giả chết” hay “sụp đổ”. Dù cả hai đều có vẻ ngoài giống nhau là bất động, tê liệt hoặc mất phản ứng, nhưng về mặt sinh học thần kinh chúng thuộc hai cơ chế hoàn toàn khác nhau.

Trạng thái đóng băng liên quan nhiều hơn đến hệ thần kinh giao cảm (SNS – hệ thần kinh kích hoạt phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy). Đây là giai đoạn cơ thể vẫn đang ở trong chế độ sinh tồn cao độ. Người trải nghiệm có thể cảm thấy căng cứng, tim đập nhanh, khó thở, đầu óc cảnh giác nhưng lại không thể hành động. Cơ thể như “đứng hình” giữa chạy trốn và chiến đấu. Ví dụ, một người từng trải qua bạo hành có thể im lặng, không phản kháng khi bị quát mắng, nhưng bên trong họ vẫn đầy hoảng loạn, adrenaline và sợ hãi. Đóng băng là phản ứng khi não nhận thấy nguy hiểm nhưng chưa tìm được lối thoát an toàn.

Ngược lại, trạng thái “giả chết” hay “sụp đổ” lại liên quan đến hệ thần kinh phó giao cảm nguyên thủy (PNS – hệ thần kinh làm chậm và tắt hoạt động cơ thể), đặc biệt là nhánh phế vị lưng.
Đây là phản ứng xảy ra khi cơ thể tin rằng không còn khả năng sống sót bằng chiến đấu hay chạy trốn nữa. Hệ thần kinh chuyển sang chế độ “tắt nguồn” để giảm đau và bảo toàn năng lượng. Người ở trạng thái này thường cảm thấy tê liệt cảm xúc, kiệt sức, rỗng bên trong, mất kết nối với cơ thể hoặc môi trường xung quanh. Một số người mô tả cảm giác như mình “không còn tồn tại”, “linh hồn rời khỏi cơ thể”, hoặc chỉ muốn nằm bất động hàng giờ. Khác với đóng băng, trạng thái sụp đổ thường không còn nhiều năng lượng kích hoạt mà nghiêng về sự kiệt quệ sinh lý và phân ly.

Trong CPTSD, nhiều người dao động liên tục giữa hai trạng thái này mà không nhận ra. Họ có thể trải qua những giai đoạn căng thẳng, bồn chồn, khó ngủ, cảnh giác quá mức rồi sau đó rơi vào kiệt quệ, tê liệt và mất động lực hoàn toàn. Điều này không phải là “yếu đuối” hay “lười biếng”, mà là hệ thần kinh đang cố gắng sinh tồn sau thời gian dài bị đe dọa.

Hiểu sự khác biệt giữa trạng thái đóng băng của hệ giao cảm và trạng thái giả chết của hệ phó giao cảm rất quan trọng trong trị liệu sang chấn. Một người đang ở trạng thái kích hoạt cao cần được hỗ trợ điều hòa và cảm thấy an toàn để cơ thể thoát khỏi cảnh giác. Trong khi đó, người đang ở trạng thái sụp đổ cần sự kết nối nhẹ nhàng, chậm rãi và phục hồi cảm giác hiện diện với cơ thể trước khi có thể quay lại trạng thái hoạt động bình thường.

MIA NGUYỄN

CPTSD (Rối loạn stress sau sang chấn phức hợp) không chỉ liên quan đến ký ức đau buồn mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến hệ thần kinh tự động của cơ thể. Một trong những điều thường gây nhầm lẫn là trạng thái “đóng băng” và trạng thái “giả chết” hay “sụp đổ”. Dù cả hai đều có vẻ ngoài giống nhau là bất động, tê liệt hoặc mất phản ứng, nhưng về mặt sinh học thần kinh chúng thuộc hai cơ chế hoàn toàn khác nhau.

Trạng thái đóng băng liên quan nhiều hơn đến hệ thần kinh giao cảm (SNS – hệ thần kinh kích hoạt phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy). Đây là giai đoạn cơ thể vẫn đang ở trong chế độ sinh tồn cao độ. Người trải nghiệm có thể cảm thấy căng cứng, tim đập nhanh, khó thở, đầu óc cảnh giác nhưng lại không thể hành động. Cơ thể như “đứng hình” giữa chạy trốn và chiến đấu. Ví dụ, một người từng trải qua bạo hành có thể im lặng, không phản kháng khi bị quát mắng, nhưng bên trong họ vẫn đầy hoảng loạn, adrenaline và sợ hãi. Đóng băng là phản ứng khi não nhận thấy nguy hiểm nhưng chưa tìm được lối thoát an toàn.

Ngược lại, trạng thái “giả chết” hay “sụp đổ” lại liên quan đến hệ thần kinh phó giao cảm nguyên thủy (PNS – hệ thần kinh làm chậm và tắt hoạt động cơ thể), đặc biệt là nhánh phế vị lưng.
Đây là phản ứng xảy ra khi cơ thể tin rằng không còn khả năng sống sót bằng chiến đấu hay chạy trốn nữa. Hệ thần kinh chuyển sang chế độ “tắt nguồn” để giảm đau và bảo toàn năng lượng. Người ở trạng thái này thường cảm thấy tê liệt cảm xúc, kiệt sức, rỗng bên trong, mất kết nối với cơ thể hoặc môi trường xung quanh. Một số người mô tả cảm giác như mình “không còn tồn tại”, “linh hồn rời khỏi cơ thể”, hoặc chỉ muốn nằm bất động hàng giờ. Khác với đóng băng, trạng thái sụp đổ thường không còn nhiều năng lượng kích hoạt mà nghiêng về sự kiệt quệ sinh lý và phân ly.

Trong CPTSD, nhiều người dao động liên tục giữa hai trạng thái này mà không nhận ra. Họ có thể trải qua những giai đoạn căng thẳng, bồn chồn, khó ngủ, cảnh giác quá mức rồi sau đó rơi vào kiệt quệ, tê liệt và mất động lực hoàn toàn. Điều này không phải là “yếu đuối” hay “lười biếng”, mà là hệ thần kinh đang cố gắng sinh tồn sau thời gian dài bị đe dọa.

Hiểu sự khác biệt giữa trạng thái đóng băng của hệ giao cảm và trạng thái giả chết của hệ phó giao cảm rất quan trọng trong trị liệu sang chấn. Một người đang ở trạng thái kích hoạt cao cần được hỗ trợ điều hòa và cảm thấy an toàn để cơ thể thoát khỏi cảnh giác. Trong khi đó, người đang ở trạng thái sụp đổ cần sự kết nối nhẹ nhàng, chậm rãi và phục hồi cảm giác hiện diện với cơ thể trước khi có thể quay lại trạng thái hoạt động bình thường.

MIA NGUYỄN