Bất hòa nhận thức (cognitive dissonance) là trạng thái tâm lý khi một người phải giữ cùng lúc hai niềm tin hoặc trải nghiệm đối lập, tạo ra căng thẳng và mâu thuẫn nội tâm. Trong bối cảnh bạo hành gia đình, đặc biệt khi thủ phạm thuộc nhóm rối loạn nhân cách ái kỷ (narcissistic personality disorder – NPD) hoặc ranh giới (borderline personality disorder – BPD), cơ chế này trở thành một vòng lặp khiến nạn nhân khó thoát ra, ngay cả khi nhận thức được sự độc hại.

Ở giai đoạn đầu của mối quan hệ, thủ phạm thường tạo ấn tượng mạnh bằng sự quan tâm, chiều chuộng và kết nối cảm xúc sâu sắc. Với NPD, đây thường là chiến thuật love bombing để nhanh chóng xây dựng sự lệ thuộc; với BPD, đó có thể là nhu cầu gắn bó mãnh liệt xen lẫn sợ bị bỏ rơi. Não bộ nạn nhân ghi nhận ký ức tích cực này, giải phóng dopamine và oxytocin, hình thành một “mẫu chuẩn” về đối phương.

Khi hành vi bạo hành xuất hiện – từ chỉ trích, kiểm soát, đến cô lập và hạ nhục – hình ảnh của người “ngọt ngào ban đầu” va chạm với hiện thực tàn nhẫn. Đây là lúc bất hòa nhận thức xảy ra: một phần não bộ bám vào ký ức yêu thương, phần khác đối mặt với nỗi sợ và tổn thương. Với NPD, hành vi bạo hành thường có tính toán, xen kẽ giữa ngọt ngào và tàn nhẫn để duy trì sự lệ thuộc; với BPD, sự bùng nổ cảm xúc và thay đổi thất thường tạo ra nhịp điệu khó đoán, khiến nạn nhân chờ đợi “khoảng lặng” an toàn.

Cơ chế phần thưởng gián đoạn (intermittent reinforcement) làm trầm trọng tình trạng này: những khoảnh khắc tử tế bất ngờ kích hoạt lại cảm xúc tích cực, củng cố niềm tin rằng “mọi thứ sẽ tốt đẹp trở lại”. Về thần kinh, hạch hạnh nhân (amygdala) liên tục trong trạng thái cảnh giác, trong khi hồi hải mã (hippocampus) lưu giữ các ký ức tốt đẹp, tạo nên vòng lặp cảm xúc lẫn lộn.

Hậu quả kéo dài bao gồm lo âu, trầm cảm, giảm giá trị bản thân và hội chứng rối loạn căng thẳng phức hợp (C-PTSD). Nạn nhân có thể mất khả năng phân biệt ranh giới lành mạnh, dễ tái lập quan hệ với người tương tự hoặc quay lại với thủ phạm cũ. Việc thoát khỏi vòng xoáy này đòi hỏi nhận diện rõ mô hình bạo hành, thừa nhận rằng ký ức tích cực không xóa bỏ được hành vi gây hại, và thiết lập chiến lược bảo vệ như “no contact” hoặc “low contact”. Trị liệu tâm lý, đặc biệt là các phương pháp chú trọng vào cơ thể và hệ thần kinh (somatic therapy), có thể giúp tái lập cảm giác an toàn và tích hợp lại trải nghiệm, đưa nạn nhân ra khỏi sự kìm kẹp của bất hòa nhận thức.

MIA NGUYỄN

Bất hòa nhận thức (cognitive dissonance) là trạng thái tâm lý khi một người phải giữ cùng lúc hai niềm tin hoặc trải nghiệm đối lập, tạo ra căng thẳng và mâu thuẫn nội tâm. Trong bối cảnh bạo hành gia đình, đặc biệt khi thủ phạm thuộc nhóm rối loạn nhân cách ái kỷ (narcissistic personality disorder – NPD) hoặc ranh giới (borderline personality disorder – BPD), cơ chế này trở thành một vòng lặp khiến nạn nhân khó thoát ra, ngay cả khi nhận thức được sự độc hại.

Ở giai đoạn đầu của mối quan hệ, thủ phạm thường tạo ấn tượng mạnh bằng sự quan tâm, chiều chuộng và kết nối cảm xúc sâu sắc. Với NPD, đây thường là chiến thuật love bombing để nhanh chóng xây dựng sự lệ thuộc; với BPD, đó có thể là nhu cầu gắn bó mãnh liệt xen lẫn sợ bị bỏ rơi. Não bộ nạn nhân ghi nhận ký ức tích cực này, giải phóng dopamine và oxytocin, hình thành một “mẫu chuẩn” về đối phương.

Khi hành vi bạo hành xuất hiện – từ chỉ trích, kiểm soát, đến cô lập và hạ nhục – hình ảnh của người “ngọt ngào ban đầu” va chạm với hiện thực tàn nhẫn. Đây là lúc bất hòa nhận thức xảy ra: một phần não bộ bám vào ký ức yêu thương, phần khác đối mặt với nỗi sợ và tổn thương. Với NPD, hành vi bạo hành thường có tính toán, xen kẽ giữa ngọt ngào và tàn nhẫn để duy trì sự lệ thuộc; với BPD, sự bùng nổ cảm xúc và thay đổi thất thường tạo ra nhịp điệu khó đoán, khiến nạn nhân chờ đợi “khoảng lặng” an toàn.

Cơ chế phần thưởng gián đoạn (intermittent reinforcement) làm trầm trọng tình trạng này: những khoảnh khắc tử tế bất ngờ kích hoạt lại cảm xúc tích cực, củng cố niềm tin rằng “mọi thứ sẽ tốt đẹp trở lại”. Về thần kinh, hạch hạnh nhân (amygdala) liên tục trong trạng thái cảnh giác, trong khi hồi hải mã (hippocampus) lưu giữ các ký ức tốt đẹp, tạo nên vòng lặp cảm xúc lẫn lộn.

Hậu quả kéo dài bao gồm lo âu, trầm cảm, giảm giá trị bản thân và hội chứng rối loạn căng thẳng phức hợp (C-PTSD). Nạn nhân có thể mất khả năng phân biệt ranh giới lành mạnh, dễ tái lập quan hệ với người tương tự hoặc quay lại với thủ phạm cũ. Việc thoát khỏi vòng xoáy này đòi hỏi nhận diện rõ mô hình bạo hành, thừa nhận rằng ký ức tích cực không xóa bỏ được hành vi gây hại, và thiết lập chiến lược bảo vệ như “no contact” hoặc “low contact”. Trị liệu tâm lý, đặc biệt là các phương pháp chú trọng vào cơ thể và hệ thần kinh (somatic therapy), có thể giúp tái lập cảm giác an toàn và tích hợp lại trải nghiệm, đưa nạn nhân ra khỏi sự kìm kẹp của bất hòa nhận thức.

MIA NGUYỄN