Nhiều người nghĩ phân ly là mất trí nhớ hay có nhiều nhân cách, nhưng thực tế, phân ly thường âm thầm hơn rất nhiều. Đó là cách bộ não và hệ thần kinh cố gắng bảo vệ con người trước những trải nghiệm vượt quá khả năng chịu đựng. Khi nỗi đau quá lớn mà không thể được xử lý hay điều hòa, tâm trí không xóa nó đi mà chỉ cất nó vào những “ngăn” khác nhau. Đó là điều mà lý thuyết phân ly cấu trúc mô tả: bản thân chúng ta không còn vận hành như một thể thống nhất mà bị chia thành những phần với chức năng, cảm xúc và ký ức khác nhau.

Một phần trong bạn vẫn tiếp tục cuộc sống. Phần đó đi học, đi làm, chăm sóc gia đình, cười nói và cố gắng hoàn thành trách nhiệm mỗi ngày. Nhưng những phần khác vẫn bị mắc kẹt trong quá khứ. Chúng mang theo nỗi sợ, sự xấu hổ, tức giận hay tuyệt vọng của những thời điểm từng bị tổn thương. Vì vậy, đôi khi chỉ một lời nói, một ánh mắt hay một tình huống quen thuộc cũng khiến bạn phản ứng dữ dội mà chính bạn không hiểu vì sao. Thực chất, không phải hiện tại đang gây đau, mà một phần bên trong đang sống trong ký ức chưa bao giờ kết thúc. Quá khứ đối với phần đó vẫn đang diễn ra.

Phân ly không phải là sự yếu đuối mà là sự giấu mình để không phải đau thêm. Một đứa trẻ không thể chạy khỏi người làm mình sợ có thể học cách tách cảm xúc khỏi cơ thể để tồn tại. Một người thường xuyên bị bỏ rơi có thể học cách dập tắt nhu cầu được yêu thương để tránh thất vọng. Một người lớn lên trong bạo lực có thể luôn cảnh giác với mọi mối quan hệ dù hiện tại họ đang ở trong một môi trường an toàn. Những chiến lược này từng giúp họ sống sót, nhưng theo thời gian lại trở thành cách vận hành mặc định của hệ thần kinh. Bề ngoài họ vẫn bình thường, nhưng bên trong là những phần không hòa hợp, khó giao tiếp với nhau và không thể cùng điều hòa cảm xúc.

Đó cũng là lý do nhiều người nói rằng họ có cảm giác như “có hai con người trong mình”, hoặc trong đầu luôn tồn tại nhiều tiếng nói đối lập. Một phần muốn tiến lên nhưng một phần khác chỉ muốn bỏ chạy. Một phần biết mình đang an toàn nhưng một phần vẫn tin rằng nguy hiểm đang ở rất gần. Một phần khao khát được yêu thương nhưng một phần khác lại đẩy tất cả mọi người ra xa. Những xung đột này thường khiến họ cảm thấy bản thân khó hiểu, thất thường hoặc tự trách mình “không đủ ý chí”. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của phân ly cấu trúc, đây không đơn thuần là sự thiếu quyết tâm mà là kết quả của những hệ thống sinh tồn đang hoạt động song song và chưa thể tích hợp với nhau.

Chính vì vậy, việc trị liệu cho người có phân ly cấu trúc thường khó khăn và cần rất nhiều thời gian. Nhà trị liệu không chỉ làm việc với một câu chuyện mà đang làm việc với nhiều “phần” khác nhau của cùng một con người. Có những phần rất muốn chữa lành, nhưng cũng có những phần xem việc nhớ lại hay thay đổi là một mối đe dọa, bởi chúng đã dành nhiều năm để bảo vệ chủ thể khỏi đau đớn. Điều này khiến thân chủ có thể một ngày rất hợp tác, ngày hôm sau lại muốn bỏ trị liệu, phủ nhận vấn đề hoặc cảm thấy mình “không cần giúp đỡ”. Đó không nhất thiết là sự chống đối hay thiếu động lực, mà thường phản ánh sự xung đột giữa các phần bên trong và nỗi sợ mất đi những chiến lược sinh tồn đã gắn bó từ rất lâu.

Vì thế, hướng hỗ trợ trong trị liệu sang chấn hiện đại không phải là ép người đó đối diện ngay với ký ức đau thương hay cố gắng “đào bới” quá khứ càng nhanh càng tốt. Điều quan trọng hơn là xây dựng cảm giác an toàn, tăng khả năng điều hòa hệ thần kinh và giúp các phần bên trong nhận diện, lắng nghe cũng như tôn trọng vai trò của nhau. Mỗi phần đều từng xuất hiện vì một mục đích bảo vệ, nên mục tiêu không phải là loại bỏ hay chiến thắng bất kỳ phần nào. Khi cơ thể dần học được rằng hiện tại khác với quá khứ, rằng nguy hiểm đã qua và các phần bên trong không còn phải chiến đấu để giành quyền sinh tồn, chúng có thể bắt đầu hợp tác thay vì đối đầu. Chữa lành trong phân ly vì thế không phải là trở thành một con người hoàn toàn mới, mà là quá trình những mảnh ghép từng bị chia cắt được kết nối lại, để con người có thể sống với một bản thân thống nhất hơn, linh hoạt hơn và bình an hơn.​

MIA NGUYỄN

Nhiều người nghĩ phân ly là mất trí nhớ hay có nhiều nhân cách, nhưng thực tế, phân ly thường âm thầm hơn rất nhiều. Đó là cách bộ não và hệ thần kinh cố gắng bảo vệ con người trước những trải nghiệm vượt quá khả năng chịu đựng. Khi nỗi đau quá lớn mà không thể được xử lý hay điều hòa, tâm trí không xóa nó đi mà chỉ cất nó vào những “ngăn” khác nhau. Đó là điều mà lý thuyết phân ly cấu trúc mô tả: bản thân chúng ta không còn vận hành như một thể thống nhất mà bị chia thành những phần với chức năng, cảm xúc và ký ức khác nhau.

Một phần trong bạn vẫn tiếp tục cuộc sống. Phần đó đi học, đi làm, chăm sóc gia đình, cười nói và cố gắng hoàn thành trách nhiệm mỗi ngày. Nhưng những phần khác vẫn bị mắc kẹt trong quá khứ. Chúng mang theo nỗi sợ, sự xấu hổ, tức giận hay tuyệt vọng của những thời điểm từng bị tổn thương. Vì vậy, đôi khi chỉ một lời nói, một ánh mắt hay một tình huống quen thuộc cũng khiến bạn phản ứng dữ dội mà chính bạn không hiểu vì sao. Thực chất, không phải hiện tại đang gây đau, mà một phần bên trong đang sống trong ký ức chưa bao giờ kết thúc. Quá khứ đối với phần đó vẫn đang diễn ra.

Phân ly không phải là sự yếu đuối mà là sự giấu mình để không phải đau thêm. Một đứa trẻ không thể chạy khỏi người làm mình sợ có thể học cách tách cảm xúc khỏi cơ thể để tồn tại. Một người thường xuyên bị bỏ rơi có thể học cách dập tắt nhu cầu được yêu thương để tránh thất vọng. Một người lớn lên trong bạo lực có thể luôn cảnh giác với mọi mối quan hệ dù hiện tại họ đang ở trong một môi trường an toàn. Những chiến lược này từng giúp họ sống sót, nhưng theo thời gian lại trở thành cách vận hành mặc định của hệ thần kinh. Bề ngoài họ vẫn bình thường, nhưng bên trong là những phần không hòa hợp, khó giao tiếp với nhau và không thể cùng điều hòa cảm xúc.

Đó cũng là lý do nhiều người nói rằng họ có cảm giác như “có hai con người trong mình”, hoặc trong đầu luôn tồn tại nhiều tiếng nói đối lập. Một phần muốn tiến lên nhưng một phần khác chỉ muốn bỏ chạy. Một phần biết mình đang an toàn nhưng một phần vẫn tin rằng nguy hiểm đang ở rất gần. Một phần khao khát được yêu thương nhưng một phần khác lại đẩy tất cả mọi người ra xa. Những xung đột này thường khiến họ cảm thấy bản thân khó hiểu, thất thường hoặc tự trách mình “không đủ ý chí”. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của phân ly cấu trúc, đây không đơn thuần là sự thiếu quyết tâm mà là kết quả của những hệ thống sinh tồn đang hoạt động song song và chưa thể tích hợp với nhau.

Chính vì vậy, việc trị liệu cho người có phân ly cấu trúc thường khó khăn và cần rất nhiều thời gian. Nhà trị liệu không chỉ làm việc với một câu chuyện mà đang làm việc với nhiều “phần” khác nhau của cùng một con người. Có những phần rất muốn chữa lành, nhưng cũng có những phần xem việc nhớ lại hay thay đổi là một mối đe dọa, bởi chúng đã dành nhiều năm để bảo vệ chủ thể khỏi đau đớn. Điều này khiến thân chủ có thể một ngày rất hợp tác, ngày hôm sau lại muốn bỏ trị liệu, phủ nhận vấn đề hoặc cảm thấy mình “không cần giúp đỡ”. Đó không nhất thiết là sự chống đối hay thiếu động lực, mà thường phản ánh sự xung đột giữa các phần bên trong và nỗi sợ mất đi những chiến lược sinh tồn đã gắn bó từ rất lâu.

Vì thế, hướng hỗ trợ trong trị liệu sang chấn hiện đại không phải là ép người đó đối diện ngay với ký ức đau thương hay cố gắng “đào bới” quá khứ càng nhanh càng tốt. Điều quan trọng hơn là xây dựng cảm giác an toàn, tăng khả năng điều hòa hệ thần kinh và giúp các phần bên trong nhận diện, lắng nghe cũng như tôn trọng vai trò của nhau. Mỗi phần đều từng xuất hiện vì một mục đích bảo vệ, nên mục tiêu không phải là loại bỏ hay chiến thắng bất kỳ phần nào. Khi cơ thể dần học được rằng hiện tại khác với quá khứ, rằng nguy hiểm đã qua và các phần bên trong không còn phải chiến đấu để giành quyền sinh tồn, chúng có thể bắt đầu hợp tác thay vì đối đầu. Chữa lành trong phân ly vì thế không phải là trở thành một con người hoàn toàn mới, mà là quá trình những mảnh ghép từng bị chia cắt được kết nối lại, để con người có thể sống với một bản thân thống nhất hơn, linh hoạt hơn và bình an hơn.

MIA NGUYỄN