Nhiều người cho rằng một người nóng giận, nghiện ngập, ngoại tình, tự hủy hoại, tiêu tiền không kiểm soát hay liên tục đưa ra những quyết định bốc đồng là vì họ thiếu ý chí hoặc thiếu đạo đức. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của khoa học thần kinh và sang chấn tâm lý, rất nhiều hành vi xung động thực chất là biểu hiện của một hệ thần kinh đã phải sống trong trạng thái sinh tồn quá lâu.

Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường bị đánh đập, hạ nhục, đe dọa hoặc bỏ mặc sẽ không có cơ hội phát triển cảm giác an toàn ổn định. Não bộ liên tục nhận thông điệp rằng nguy hiểm có thể xuất hiện bất cứ lúc nào. Hệ thống báo động của não, đặc biệt là hạch hạnh nhân (amygdala), luôn ở trạng thái hoạt hóa cao, trong khi vùng vỏ não trước trán – nơi chịu trách nhiệm lập kế hoạch, suy nghĩ lý trí và kiểm soát xung động – dần hoạt động kém hiệu quả dưới tác động của stress mãn tính.

Khi đó, cơ thể không còn ưu tiên việc suy nghĩ mà ưu tiên việc sống sót. Mọi phản ứng đều hướng đến mục tiêu giảm bớt đau đớn ngay lập tức. Một cơn mua sắm quá mức, một lần sử dụng chất kích thích, một cuộc quan hệ tình dục xung động, một trận nóng giận hay một hành vi tự làm đau bản thân đều có thể mang lại sự giải tỏa tạm thời cho hệ thần kinh đang quá tải. Não bộ ghi nhận cảm giác dễ chịu ngắn ngủi này và học rằng: “Làm như vậy sẽ giúp mình bớt đau.” Theo thời gian, con đường thần kinh này ngày càng được củng cố và trở thành một vòng lặp khó dừng lại.

Không ít người cũng luôn bận rộn, làm việc liên tục, nói nhiều hoặc không thể ngồi yên. Họ tưởng mình có rất nhiều năng lượng, nhưng thực chất họ đang chạy trốn khỏi những cảm xúc chưa từng được xử lý. Chỉ cần dừng lại, cảm giác cô đơn, xấu hổ, sợ hãi hoặc ký ức sang chấn có thể ùa về. Vì vậy, chuyển động liên tục trở thành một chiến lược sinh tồn vô thức.

Điều quan trọng là hiểu rằng giải thích bằng sinh học thần kinh không có nghĩa là biện minh cho những hành vi gây hại. Mỗi người vẫn cần chịu trách nhiệm về hành động của mình và tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp. Tuy nhiên, việc chỉ trích, xấu hổ hóa hay yêu cầu họ “cố gắng hơn” thường không đủ để tạo ra thay đổi lâu dài nếu hệ thần kinh vẫn đang sống trong trạng thái báo động.

Phục hồi, trị liệu sang chấn không chỉ là thay đổi suy nghĩ, mà còn là giúp não bộ và cơ thể trải nghiệm sự an toàn đủ nhiều để không còn phải sử dụng những hành vi xung động như một cách tồn tại. Khi hệ thần kinh học được rằng hiện tại đã khác quá khứ, khả năng tự điều chỉnh sẽ dần được phục hồi và những lựa chọn lành mạnh mới có cơ hội xuất hiện.

MIA NGUYỄN

Nhiều người cho rằng một người nóng giận, nghiện ngập, ngoại tình, tự hủy hoại, tiêu tiền không kiểm soát hay liên tục đưa ra những quyết định bốc đồng là vì họ thiếu ý chí hoặc thiếu đạo đức. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của khoa học thần kinh và sang chấn tâm lý, rất nhiều hành vi xung động thực chất là biểu hiện của một hệ thần kinh đã phải sống trong trạng thái sinh tồn quá lâu.

Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường bị đánh đập, hạ nhục, đe dọa hoặc bỏ mặc sẽ không có cơ hội phát triển cảm giác an toàn ổn định. Não bộ liên tục nhận thông điệp rằng nguy hiểm có thể xuất hiện bất cứ lúc nào. Hệ thống báo động của não, đặc biệt là hạch hạnh nhân (amygdala), luôn ở trạng thái hoạt hóa cao, trong khi vùng vỏ não trước trán – nơi chịu trách nhiệm lập kế hoạch, suy nghĩ lý trí và kiểm soát xung động – dần hoạt động kém hiệu quả dưới tác động của stress mãn tính.

Khi đó, cơ thể không còn ưu tiên việc suy nghĩ mà ưu tiên việc sống sót. Mọi phản ứng đều hướng đến mục tiêu giảm bớt đau đớn ngay lập tức. Một cơn mua sắm quá mức, một lần sử dụng chất kích thích, một cuộc quan hệ tình dục xung động, một trận nóng giận hay một hành vi tự làm đau bản thân đều có thể mang lại sự giải tỏa tạm thời cho hệ thần kinh đang quá tải. Não bộ ghi nhận cảm giác dễ chịu ngắn ngủi này và học rằng: “Làm như vậy sẽ giúp mình bớt đau.” Theo thời gian, con đường thần kinh này ngày càng được củng cố và trở thành một vòng lặp khó dừng lại.

Không ít người cũng luôn bận rộn, làm việc liên tục, nói nhiều hoặc không thể ngồi yên. Họ tưởng mình có rất nhiều năng lượng, nhưng thực chất họ đang chạy trốn khỏi những cảm xúc chưa từng được xử lý. Chỉ cần dừng lại, cảm giác cô đơn, xấu hổ, sợ hãi hoặc ký ức sang chấn có thể ùa về. Vì vậy, chuyển động liên tục trở thành một chiến lược sinh tồn vô thức.

Điều quan trọng là hiểu rằng giải thích bằng sinh học thần kinh không có nghĩa là biện minh cho những hành vi gây hại. Mỗi người vẫn cần chịu trách nhiệm về hành động của mình và tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp. Tuy nhiên, việc chỉ trích, xấu hổ hóa hay yêu cầu họ “cố gắng hơn” thường không đủ để tạo ra thay đổi lâu dài nếu hệ thần kinh vẫn đang sống trong trạng thái báo động.

Phục hồi, trị liệu sang chấn không chỉ là thay đổi suy nghĩ, mà còn là giúp não bộ và cơ thể trải nghiệm sự an toàn đủ nhiều để không còn phải sử dụng những hành vi xung động như một cách tồn tại. Khi hệ thần kinh học được rằng hiện tại đã khác quá khứ, khả năng tự điều chỉnh sẽ dần được phục hồi và những lựa chọn lành mạnh mới có cơ hội xuất hiện.

MIA NGUYỄN