Không phải mọi đứa trẻ đầu lòng đều mang vết thương này. Nhưng với nhiều người trưởng thành bước vào phòng trị liệu, cảm giác mình “bị thay thế” lại là một ký ức âm thầm chưa bao giờ thực sự kết thúc. Khi một em bé chào đời, gia đình có thêm một thành viên mới. Với người lớn, đó là niềm vui. Nhưng với hệ thần kinh của một đứa trẻ, đặc biệt trong những năm đầu đời khi sự sống còn hoàn toàn phụ thuộc vào người chăm sóc, đây có thể được cảm nhận như một mối đe dọa đối với sự gắn bó. Nếu trước đó cha mẹ vốn đã bận rộn, ít đáp ứng cảm xúc hoặc tình yêu chỉ đến khi đứa trẻ ngoan và vâng lời, thì sự xuất hiện của em bé càng khiến hệ thần kinh cảm nhận rằng nguồn an toàn của mình đang dần rời xa.

Đứa trẻ không có khả năng suy nghĩ như người lớn rằng “ba mẹ vẫn yêu mình”. Điều cơ thể cảm nhận là thời gian ít đi, những cái ôm ít hơn, ánh mắt hướng sang người khác nhiều hơn và tiếng khóc của em luôn được ưu tiên trước. Hệ thần kinh diễn giải điều đó theo ngôn ngữ nguyên thủy nhất: “Mình không còn quan trọng nữa.” “Có lẽ mình sắp bị bỏ rơi.” Đó là lý do nhiều đứa trẻ bắt đầu quấy khóc, bám mẹ, đánh em, tè dầm trở lại, trở nên quá ngoan hoặc cố gắng học thật giỏi. Những hành vi ấy thường bị xem là ghen tị hay hư hỏng, nhưng dưới góc nhìn của sang chấn gắn bó, chúng có thể là nỗ lực tuyệt vọng của hệ thần kinh nhằm giành lại cảm giác an toàn với người chăm sóc.

Điều đáng tiếc là nhiều đứa trẻ không được giúp gọi tên nỗi sợ ấy. Thay vào đó, chúng nghe rằng mình phải nhường em, phải biết thương em, phải làm anh làm chị. Cảm giác đau đớn khi mất đi vị trí đặc biệt trong lòng cha mẹ bị chôn xuống cùng với sự xấu hổ. Theo thời gian, đứa trẻ học cách cố gắng nhiều hơn để xứng đáng được yêu. Một số trở thành những người cầu toàn, luôn sợ mắc lỗi. Một số lại phát triển xu hướng chiều lòng người khác, không dám từ chối, luôn cần được công nhận. Một số khác sống trong nỗi lo thường trực rằng mình sẽ bị thay thế trong tình yêu, trong công việc hay trong các mối quan hệ bạn bè. Chỉ cần người yêu bận hơn, sếp khen đồng nghiệp hay bạn thân thân thiết với một người khác, hệ thần kinh đã phản ứng như thể biến cố năm xưa đang lặp lại.

Điều này không có nghĩa việc sinh thêm em sẽ gây sang chấn cho mọi đứa trẻ. Điều quyết định không phải là sự xuất hiện của em bé, mà là liệu người chăm sóc có giúp đứa trẻ đầu lòng vẫn cảm thấy mình được nhìn thấy, được kết nối và vẫn giữ một vị trí an toàn trong mối quan hệ hay không. Một đứa trẻ có thể chia sẻ tình yêu với em nếu trước hết hệ thần kinh của trẻ biết rằng tình yêu dành cho mình không hề biến mất.

Trong trị liệu, nhiều người không chỉ đang chữa lành những mối quan hệ hiện tại. Họ đang chữa lành ký ức của một đứa trẻ từng sợ mình không còn đủ quan trọng để được yêu. Khi hệ thần kinh dần học được rằng tình yêu không phải là một nguồn lực hữu hạn và giá trị của bản thân không phụ thuộc vào việc mình có được ưu tiên hay không, nỗi sợ bị thay thế cũng bắt đầu lắng xuống. Và có lẽ, đó là khoảnh khắc đứa trẻ đầu lòng năm xưa cuối cùng cũng hiểu rằng em chưa bao giờ đánh mất vị trí của mình. Em chỉ cần một ai đó giúp em cảm thấy an toàn trở lại.

MIA NGUYỄN

Không phải mọi đứa trẻ đầu lòng đều mang vết thương này. Nhưng với nhiều người trưởng thành bước vào phòng trị liệu, cảm giác mình “bị thay thế” lại là một ký ức âm thầm chưa bao giờ thực sự kết thúc. Khi một em bé chào đời, gia đình có thêm một thành viên mới. Với người lớn, đó là niềm vui. Nhưng với hệ thần kinh của một đứa trẻ, đặc biệt trong những năm đầu đời khi sự sống còn hoàn toàn phụ thuộc vào người chăm sóc, đây có thể được cảm nhận như một mối đe dọa đối với sự gắn bó. Nếu trước đó cha mẹ vốn đã bận rộn, ít đáp ứng cảm xúc hoặc tình yêu chỉ đến khi đứa trẻ ngoan và vâng lời, thì sự xuất hiện của em bé càng khiến hệ thần kinh cảm nhận rằng nguồn an toàn của mình đang dần rời xa.

Đứa trẻ không có khả năng suy nghĩ như người lớn rằng “ba mẹ vẫn yêu mình”. Điều cơ thể cảm nhận là thời gian ít đi, những cái ôm ít hơn, ánh mắt hướng sang người khác nhiều hơn và tiếng khóc của em luôn được ưu tiên trước. Hệ thần kinh diễn giải điều đó theo ngôn ngữ nguyên thủy nhất: “Mình không còn quan trọng nữa.” “Có lẽ mình sắp bị bỏ rơi.” Đó là lý do nhiều đứa trẻ bắt đầu quấy khóc, bám mẹ, đánh em, tè dầm trở lại, trở nên quá ngoan hoặc cố gắng học thật giỏi. Những hành vi ấy thường bị xem là ghen tị hay hư hỏng, nhưng dưới góc nhìn của sang chấn gắn bó, chúng có thể là nỗ lực tuyệt vọng của hệ thần kinh nhằm giành lại cảm giác an toàn với người chăm sóc.

Điều đáng tiếc là nhiều đứa trẻ không được giúp gọi tên nỗi sợ ấy. Thay vào đó, chúng nghe rằng mình phải nhường em, phải biết thương em, phải làm anh làm chị. Cảm giác đau đớn khi mất đi vị trí đặc biệt trong lòng cha mẹ bị chôn xuống cùng với sự xấu hổ. Theo thời gian, đứa trẻ học cách cố gắng nhiều hơn để xứng đáng được yêu. Một số trở thành những người cầu toàn, luôn sợ mắc lỗi. Một số lại phát triển xu hướng chiều lòng người khác, không dám từ chối, luôn cần được công nhận. Một số khác sống trong nỗi lo thường trực rằng mình sẽ bị thay thế trong tình yêu, trong công việc hay trong các mối quan hệ bạn bè. Chỉ cần người yêu bận hơn, sếp khen đồng nghiệp hay bạn thân thân thiết với một người khác, hệ thần kinh đã phản ứng như thể biến cố năm xưa đang lặp lại.

Điều này không có nghĩa việc sinh thêm em sẽ gây sang chấn cho mọi đứa trẻ. Điều quyết định không phải là sự xuất hiện của em bé, mà là liệu người chăm sóc có giúp đứa trẻ đầu lòng vẫn cảm thấy mình được nhìn thấy, được kết nối và vẫn giữ một vị trí an toàn trong mối quan hệ hay không. Một đứa trẻ có thể chia sẻ tình yêu với em nếu trước hết hệ thần kinh của trẻ biết rằng tình yêu dành cho mình không hề biến mất.

Trong trị liệu, nhiều người không chỉ đang chữa lành những mối quan hệ hiện tại. Họ đang chữa lành ký ức của một đứa trẻ từng sợ mình không còn đủ quan trọng để được yêu. Khi hệ thần kinh dần học được rằng tình yêu không phải là một nguồn lực hữu hạn và giá trị của bản thân không phụ thuộc vào việc mình có được ưu tiên hay không, nỗi sợ bị thay thế cũng bắt đầu lắng xuống. Và có lẽ, đó là khoảnh khắc đứa trẻ đầu lòng năm xưa cuối cùng cũng hiểu rằng em chưa bao giờ đánh mất vị trí của mình. Em chỉ cần một ai đó giúp em cảm thấy an toàn trở lại.​

MIA NGUYỄN