Khi chứng kiến một người có hành vi lệch chuẩn như bạo lực, xâm hại, nghiện ngập, lừa dối hay vi phạm pháp luật, phản ứng đầu tiên của nhiều người là cho rằng họ “xấu”, “thiếu đạo đức” hoặc “cố tình làm vậy”. Yếu tố trách nhiệm cá nhân và pháp luật là vô cùng quan trọng, nhưng khoa học thần kinh cho thấy hành vi con người không chỉ được quyết định bởi ý chí. Đằng sau mỗi quyết định còn là sự tham gia của não bộ, hệ thần kinh, quá trình phát triển và những trải nghiệm sống tích lũy từ rất sớm.

Não bộ không chỉ giúp chúng ta suy nghĩ mà còn điều khiển khả năng kiểm soát xung động, dự đoán hậu quả, đồng cảm với người khác và điều hòa cảm xúc. Đặc biệt, vùng vỏ não trước trán đóng vai trò như một “hệ thống phanh”, giúp con người cân nhắc trước khi hành động. Trong khi đó, các cấu trúc như hạch hạnh nhân và hệ viền liên tục đánh giá mức độ nguy hiểm và kích hoạt phản ứng sinh tồn. Khi hệ thống này phát triển không đầy đủ, bị tổn thương hoặc thường xuyên hoạt động trong trạng thái căng thẳng kéo dài, con người có thể trở nên bốc đồng, khó kiểm soát cảm xúc hoặc đưa ra những quyết định thiếu cân nhắc.

Nhiều nghiên cứu cho thấy những trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu như bạo lực, bỏ bê, lạm dụng hoặc sống trong môi trường hỗn loạn có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ thần kinh. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường luôn phải cảnh giác sẽ học cách phản ứng nhanh để sinh tồn thay vì suy nghĩ kỹ trước khi hành động. Theo thời gian, những chiến lược từng giúp tồn tại có thể trở thành khuôn mẫu hành vi trong tuổi trưởng thành, ngay cả khi môi trường nguy hiểm đã không còn. Điều này không có nghĩa mọi người từng bị sang chấn đều có hành vi lệch chuẩn, mà chỉ cho thấy não bộ và trải nghiệm sống có thể làm tăng nguy cơ nếu không có sự hỗ trợ phù hợp.

Bên cạnh đó, các yếu tố sinh học như rối loạn điều hòa dopamine, khó khăn trong chức năng điều hành, chấn thương não, một số rối loạn phát triển thần kinh hoặc bệnh lý tâm thần cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát hành vi. Tuy nhiên, ảnh hưởng không đồng nghĩa với sự tất yếu. Phần lớn những người có khó khăn về thần kinh hoặc tâm lý vẫn sống có trách nhiệm và không vi phạm pháp luật. Vì vậy, không nên sử dụng yếu tố não bộ như một sự biện minh cho hành vi gây hại.

Hiểu vai trò của não bộ và hệ thần kinh không phải để xóa bỏ trách nhiệm cá nhân mà để có cách phòng ngừa và can thiệp hiệu quả hơn. Thay vì chỉ đặt câu hỏi “Người này có gì sai?”, khoa học ngày nay còn đặt câu hỏi “Điều gì đã xảy ra với họ và hệ thần kinh của họ đã học cách tồn tại như thế nào?”. Khi kết hợp trách nhiệm pháp lý với sự hiểu biết về sinh học và tâm lý, chúng ta có nhiều cơ hội hơn để giảm thiểu hành vi lệch chuẩn, hỗ trợ phục hồi và bảo vệ cộng đồng một cách bền vững.

MIA NGUYỄN

Khi chứng kiến một người có hành vi lệch chuẩn như bạo lực, xâm hại, nghiện ngập, lừa dối hay vi phạm pháp luật, phản ứng đầu tiên của nhiều người là cho rằng họ “xấu”, “thiếu đạo đức” hoặc “cố tình làm vậy”. Yếu tố trách nhiệm cá nhân và pháp luật là vô cùng quan trọng, nhưng khoa học thần kinh cho thấy hành vi con người không chỉ được quyết định bởi ý chí. Đằng sau mỗi quyết định còn là sự tham gia của não bộ, hệ thần kinh, quá trình phát triển và những trải nghiệm sống tích lũy từ rất sớm.

Não bộ không chỉ giúp chúng ta suy nghĩ mà còn điều khiển khả năng kiểm soát xung động, dự đoán hậu quả, đồng cảm với người khác và điều hòa cảm xúc. Đặc biệt, vùng vỏ não trước trán đóng vai trò như một “hệ thống phanh”, giúp con người cân nhắc trước khi hành động. Trong khi đó, các cấu trúc như hạch hạnh nhân và hệ viền liên tục đánh giá mức độ nguy hiểm và kích hoạt phản ứng sinh tồn. Khi hệ thống này phát triển không đầy đủ, bị tổn thương hoặc thường xuyên hoạt động trong trạng thái căng thẳng kéo dài, con người có thể trở nên bốc đồng, khó kiểm soát cảm xúc hoặc đưa ra những quyết định thiếu cân nhắc.

Nhiều nghiên cứu cho thấy những trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu như bạo lực, bỏ bê, lạm dụng hoặc sống trong môi trường hỗn loạn có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ thần kinh. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường luôn phải cảnh giác sẽ học cách phản ứng nhanh để sinh tồn thay vì suy nghĩ kỹ trước khi hành động. Theo thời gian, những chiến lược từng giúp tồn tại có thể trở thành khuôn mẫu hành vi trong tuổi trưởng thành, ngay cả khi môi trường nguy hiểm đã không còn. Điều này không có nghĩa mọi người từng bị sang chấn đều có hành vi lệch chuẩn, mà chỉ cho thấy não bộ và trải nghiệm sống có thể làm tăng nguy cơ nếu không có sự hỗ trợ phù hợp.

Bên cạnh đó, các yếu tố sinh học như rối loạn điều hòa dopamine, khó khăn trong chức năng điều hành, chấn thương não, một số rối loạn phát triển thần kinh hoặc bệnh lý tâm thần cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát hành vi. Tuy nhiên, ảnh hưởng không đồng nghĩa với sự tất yếu. Phần lớn những người có khó khăn về thần kinh hoặc tâm lý vẫn sống có trách nhiệm và không vi phạm pháp luật. Vì vậy, không nên sử dụng yếu tố não bộ như một sự biện minh cho hành vi gây hại.

Hiểu vai trò của não bộ và hệ thần kinh không phải để xóa bỏ trách nhiệm cá nhân mà để có cách phòng ngừa và can thiệp hiệu quả hơn. Thay vì chỉ đặt câu hỏi “Người này có gì sai?”, khoa học ngày nay còn đặt câu hỏi “Điều gì đã xảy ra với họ và hệ thần kinh của họ đã học cách tồn tại như thế nào?”. Khi kết hợp trách nhiệm pháp lý với sự hiểu biết về sinh học và tâm lý, chúng ta có nhiều cơ hội hơn để giảm thiểu hành vi lệch chuẩn, hỗ trợ phục hồi và bảo vệ cộng đồng một cách bền vững.

MIA NGUYỄN