KHI MẸ NHÌN THẤY CON BỊ BẠO HÀNH NHƯNG KHÔNG BẢO VỆ
KHI MẸ NHÌN THẤY CON BỊ BẠO HÀNH NHƯNG KHÔNG BẢO VỆ
Khi hệ thống sinh tồn lấn át hành vi bảo vệ con
Một trong những tổn thương sâu sắc nhất của một đứa trẻ bị bạo hành đôi khi không chỉ đến từ người gây ra bạo lực, mà còn từ người đã nhìn thấy nhưng không bảo vệ mình. “Mẹ đã ở đó. Mẹ biết chuyện gì đang xảy ra. Tại sao mẹ không cứu con?” Câu hỏi này có thể đi theo một đứa trẻ rất lâu và dễ dẫn đến kết luận đau đớn rằng: có lẽ mẹ không yêu mình. Nhưng dưới góc nhìn sang chấn và sinh học thần kinh của hành vi, có những trường hợp phức tạp hơn rất nhiều.
Não bộ của người mẹ có một hệ thống chăm sóc và bảo vệ. Khi nghe tiếng con khóc, nhìn thấy con sợ hãi hoặc gặp nguy hiểm, các mạng lưới liên quan đến vùng dưới đồi, vùng trước thị giữa, oxytocin và hệ thống tưởng thưởng tham gia tạo động lực tiến về phía trẻ, làm dịu và bảo vệ trẻ. Đó là một hệ thống rất cơ bản của việc chăm sóc con. Tuy nhiên, não bộ đồng thời cũng sở hữu một hệ thống còn cổ xưa hơn: hệ thống phát hiện đe dọa và sinh tồn.
Khi người gây bạo lực lại chính là bạn đời mà người mẹ sợ hãi, phụ thuộc hoặc cảm thấy mình không thể mất, não phải xử lý hai tín hiệu cùng lúc: “Con tôi đang nguy hiểm” và “Tôi cũng có thể gặp nguy hiểm nếu chống lại người này.” Hạch hạnh nhân nhanh chóng nhận diện đe dọa, vùng dưới đồi huy động phản ứng căng thẳng và các vùng não giữa như chất xám quanh cống não tham gia tổ chức những đáp ứng sinh tồn. Khi hệ thống này được kích hoạt đủ mạnh, ưu tiên của não chuyển từ “Tôi cần bảo vệ con” sang “Tôi cần làm điều gì đó để bản thân được an toàn.”
Ở người có lịch sử sang chấn kéo dài, quá trình này có thể còn mạnh hơn. Nếu từ nhỏ họ đã học rằng chống lại người bạo lực sẽ khiến tình hình nguy hiểm hơn, rằng im lặng giúp mình tránh hậu quả, hoặc rằng mất một người gắn bó đồng nghĩa với mất nơi ở, tiền bạc hay sự an toàn, não sẽ lưu giữ những cách phản ứng ấy như những chiến lược sinh tồn. Khi gặp tình huống tương tự ở tuổi trưởng thành, hệ thần kinh có thể tiếp tục lựa chọn cách đã từng giúp họ tồn tại: không đối đầu, giảm nhẹ mức độ bạo lực, tránh can thiệp hoặc giữ người bạn đời bằng mọi giá.
Điều quan trọng là hệ thống chăm sóc không nhất thiết biến mất. Người mẹ vẫn có thể thương con, nhìn thấy nỗi đau của con và đau khổ vì điều đó. Nhưng nhận biết nỗi đau, có tình cảm với con và thực hiện hành vi bảo vệ là những quá trình không hoàn toàn giống nhau. Trong một số trường hợp, hệ thống sinh tồn trở nên mạnh đến mức lấn át khả năng chuyển thôi thúc chăm sóc thành hành động bảo vệ.
Hỗ trợ vì vậy không thể chỉ dừng ở việc nói với người mẹ rằng “hãy mạnh mẽ lên” hay “hãy rời bỏ người đó”. Trước hết cần đánh giá mức độ bạo lực, nguy cơ leo thang, sự kiểm soát, đe dọa, phụ thuộc và mức độ an toàn của trẻ. Song song với kế hoạch bảo vệ trẻ, trị liệu cần giúp người mẹ nhận diện phản ứng sinh tồn của chính mình, tăng khả năng điều hòa hệ thần kinh, phục hồi năng lực lựa chọn hành vi, xây dựng nguồn lực và từng bước tách “điều từng giúp tôi sống sót” khỏi “điều tôi cần làm để bảo vệ con hôm nay.”
Hiểu sang chấn không phải để miễn trừ trách nhiệm. Sang chấn có thể giải thích tại sao một hành vi hình thành, nhưng không làm cho hành vi gây tổn thương trở nên an toàn. Mục tiêu cuối cùng của trị liệu là giúp một người không còn chỉ sống theo phản ứng sinh tồn cũ, mà có đủ an toàn và năng lực để lựa chọn một hành vi khác — cho chính mình và cho đứa trẻ đang cần được bảo vệ.
MIA NGUYỄN
Khi hệ thống sinh tồn lấn át hành vi bảo vệ con
Một trong những tổn thương sâu sắc nhất của một đứa trẻ bị bạo hành đôi khi không chỉ đến từ người gây ra bạo lực, mà còn từ người đã nhìn thấy nhưng không bảo vệ mình. “Mẹ đã ở đó. Mẹ biết chuyện gì đang xảy ra. Tại sao mẹ không cứu con?” Câu hỏi này có thể đi theo một đứa trẻ rất lâu và dễ dẫn đến kết luận đau đớn rằng: có lẽ mẹ không yêu mình. Nhưng dưới góc nhìn sang chấn và sinh học thần kinh của hành vi, có những trường hợp phức tạp hơn rất nhiều.
Não bộ của người mẹ có một hệ thống chăm sóc và bảo vệ. Khi nghe tiếng con khóc, nhìn thấy con sợ hãi hoặc gặp nguy hiểm, các mạng lưới liên quan đến vùng dưới đồi, vùng trước thị giữa, oxytocin và hệ thống tưởng thưởng tham gia tạo động lực tiến về phía trẻ, làm dịu và bảo vệ trẻ. Đó là một hệ thống rất cơ bản của việc chăm sóc con. Tuy nhiên, não bộ đồng thời cũng sở hữu một hệ thống còn cổ xưa hơn: hệ thống phát hiện đe dọa và sinh tồn.
Khi người gây bạo lực lại chính là bạn đời mà người mẹ sợ hãi, phụ thuộc hoặc cảm thấy mình không thể mất, não phải xử lý hai tín hiệu cùng lúc: “Con tôi đang nguy hiểm” và “Tôi cũng có thể gặp nguy hiểm nếu chống lại người này.” Hạch hạnh nhân nhanh chóng nhận diện đe dọa, vùng dưới đồi huy động phản ứng căng thẳng và các vùng não giữa như chất xám quanh cống não tham gia tổ chức những đáp ứng sinh tồn. Khi hệ thống này được kích hoạt đủ mạnh, ưu tiên của não chuyển từ “Tôi cần bảo vệ con” sang “Tôi cần làm điều gì đó để bản thân được an toàn.”
Ở người có lịch sử sang chấn kéo dài, quá trình này có thể còn mạnh hơn. Nếu từ nhỏ họ đã học rằng chống lại người bạo lực sẽ khiến tình hình nguy hiểm hơn, rằng im lặng giúp mình tránh hậu quả, hoặc rằng mất một người gắn bó đồng nghĩa với mất nơi ở, tiền bạc hay sự an toàn, não sẽ lưu giữ những cách phản ứng ấy như những chiến lược sinh tồn. Khi gặp tình huống tương tự ở tuổi trưởng thành, hệ thần kinh có thể tiếp tục lựa chọn cách đã từng giúp họ tồn tại: không đối đầu, giảm nhẹ mức độ bạo lực, tránh can thiệp hoặc giữ người bạn đời bằng mọi giá.
Điều quan trọng là hệ thống chăm sóc không nhất thiết biến mất. Người mẹ vẫn có thể thương con, nhìn thấy nỗi đau của con và đau khổ vì điều đó. Nhưng nhận biết nỗi đau, có tình cảm với con và thực hiện hành vi bảo vệ là những quá trình không hoàn toàn giống nhau. Trong một số trường hợp, hệ thống sinh tồn trở nên mạnh đến mức lấn át khả năng chuyển thôi thúc chăm sóc thành hành động bảo vệ.
Hỗ trợ vì vậy không thể chỉ dừng ở việc nói với người mẹ rằng “hãy mạnh mẽ lên” hay “hãy rời bỏ người đó”. Trước hết cần đánh giá mức độ bạo lực, nguy cơ leo thang, sự kiểm soát, đe dọa, phụ thuộc và mức độ an toàn của trẻ. Song song với kế hoạch bảo vệ trẻ, trị liệu cần giúp người mẹ nhận diện phản ứng sinh tồn của chính mình, tăng khả năng điều hòa hệ thần kinh, phục hồi năng lực lựa chọn hành vi, xây dựng nguồn lực và từng bước tách “điều từng giúp tôi sống sót” khỏi “điều tôi cần làm để bảo vệ con hôm nay.”
Hiểu sang chấn không phải để miễn trừ trách nhiệm. Sang chấn có thể giải thích tại sao một hành vi hình thành, nhưng không làm cho hành vi gây tổn thương trở nên an toàn. Mục tiêu cuối cùng của trị liệu là giúp một người không còn chỉ sống theo phản ứng sinh tồn cũ, mà có đủ an toàn và năng lực để lựa chọn một hành vi khác — cho chính mình và cho đứa trẻ đang cần được bảo vệ.
MIA NGUYỄN





