Khi nhắc đến xâm hại trẻ em, nhiều người thường nghĩ đến bạo lực thể chất hoặc xâm hại tình dục. Tuy nhiên, có một dạng tổn thương âm thầm hơn, ít được nhận diện hơn nhưng có thể để lại những hậu quả kéo dài suốt cuộc đời: sự xóa nhòa ranh giới giữa cha mẹ và con cái.

Có những đứa trẻ lớn lên trong vai trò không thuộc về mình. Chúng ngủ cùng cha mẹ trong nhiều năm dù đã đến tuổi cần không gian riêng. Chúng được nghe những câu chuyện về hôn nhân, ngoại tình, mâu thuẫn gia đình hoặc đời sống tình dục của cha mẹ. Chúng trở thành người lắng nghe, người an ủi, người tư vấn và đôi khi là chỗ dựa cảm xúc duy nhất cho người lớn trong gia đình.
Bề ngoài, những mối quan hệ này có thể được nhìn nhận là “thân thiết”, “gắn bó” hoặc “thương con”. Nhưng dưới góc độ tâm lý học phát triển, điều đang xảy ra là sự đảo lộn vai trò. Đứa trẻ không còn được phép là một đứa trẻ. Thay vào đó, chúng bị đặt vào vị trí phải chăm sóc nhu cầu cảm xúc của người lớn, đồng thời phải gánh vác những điều vượt quá khả năng phát triển của mình.

Trong chuyên môn, hiện tượng này thường được gọi là sự hòa lẫn ranh giới (enmeshment), sự đảo ngược vai trò (parentification) hoặc trong một số trường hợp là loạn luân cảm xúc (covert incest). Không nhất thiết có tiếp xúc tình dục trực tiếp, nhưng đứa trẻ bị kéo vào thế giới cảm xúc, những xung đột và những nhu cầu thuộc về người lớn mà hệ thần kinh của chúng chưa đủ khả năng tiếp nhận và xử lý.

Điều đau đớn là những đứa trẻ này thường vừa bị sử dụng về mặt cảm xúc, vừa bị bỏ mặc về mặt cảm xúc. Chúng được kỳ vọng phải lắng nghe, thấu hiểu và hỗ trợ cha mẹ, nhưng nhu cầu được an ủi, được bảo vệ và được nhìn thấy của chính chúng lại không được đáp ứng. Đứa trẻ dần học được rằng giá trị của mình nằm ở việc phục vụ nhu cầu của người khác hơn là được yêu thương vì chính con người mình.

Não bộ của trẻ em được thiết kế để tìm kiếm sự an toàn từ người chăm sóc. Nhưng khi chính người chăm sóc lại cần được chăm sóc, hệ thần kinh của đứa trẻ rơi vào một nghịch lý đau đớn. Chúng vừa phụ thuộc vào cha mẹ để tồn tại, vừa cảm thấy có trách nhiệm đối với hạnh phúc, sự cô đơn, nỗi buồn hoặc những đau khổ của cha mẹ. Theo thời gian, cơ thể và não bộ thích nghi bằng cách luôn cảnh giác với cảm xúc của người khác. Đứa trẻ trở nên quá nhạy cảm với sự thay đổi tâm trạng, liên tục quan sát, phán đoán và cố gắng làm hài lòng để duy trì sự an toàn. Đây là trạng thái căng thẳng mãn tính có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ thần kinh, khả năng điều hòa cảm xúc và cảm nhận về bản thân.

Những ảnh hưởng này không biến mất khi đứa trẻ trưởng thành. Nhiều người lớn từng sống trong những gia đình không có ranh giới thường gặp khó khăn trong việc nhận biết nhu cầu của bản thân, cảm thấy có trách nhiệm quá mức với cảm xúc của người khác và luôn mang theo cảm giác tội lỗi khi nói “không”. Họ dễ rơi vào các mối quan hệ phụ thuộc cảm xúc, trở thành người cứu giúp hoặc liên tục thu hút những người cần được cứu giúp.

Không ít người tìm cách làm dịu những căng thẳng bên trong bằng các hành vi mang tính tự hủy hoặc mất kiểm soát. Đó có thể là nghiện tình yêu, nghiện tình dục, những mối quan hệ độc hại lặp đi lặp lại, lạm dụng chất kích thích, ăn uống mất kiểm soát, mua sắm cưỡng chế, tự làm tổn thương bản thân hoặc những hành vi bốc đồng khác. Bề ngoài, những hành vi này có vẻ phi lý và khó hiểu. Nhưng ở tầng sâu hơn, chúng thường là nỗ lực của hệ thần kinh nhằm điều hòa những cảm xúc quá tải mà người đó chưa từng được học cách xử lý một cách lành mạnh.

Đó là lý do nhiều người trưởng thành vẫn cảm thấy mình “không thể dừng lại” dù hiểu rõ hậu quả của hành vi. Điều họ đang chiến đấu không chỉ là một thói quen xấu, mà là những dấu ấn sang chấn đã được ghi khắc trong hệ thần kinh từ rất sớm. Chữa lành không bắt đầu bằng việc trách móc bản thân yếu đuối hay thiếu ý chí. Chữa lành bắt đầu từ việc nhận ra rằng có những vết thương vô hình đã định hình cách chúng ta yêu, cách chúng ta gắn bó và cách chúng ta đối xử với chính mình suốt nhiều năm qua.

Một đứa trẻ không cần trở thành người chữa lành cho cha mẹ. Một đứa trẻ cần được cha mẹ bảo vệ để có thể lớn lên, phát triển bản sắc riêng và học cách trở thành chính mình. Yêu thương không có nghĩa là hòa làm một. Yêu thương là khi người lớn đủ trưởng thành để gánh vác những cảm xúc của chính mình, thay vì đặt chúng lên vai một đứa trẻ đang cần được lớn lên trong sự an toàn.

​MIA NGUYỄN

Khi nhắc đến xâm hại trẻ em, nhiều người thường nghĩ đến bạo lực thể chất hoặc xâm hại tình dục. Tuy nhiên, có một dạng tổn thương âm thầm hơn, ít được nhận diện hơn nhưng có thể để lại những hậu quả kéo dài suốt cuộc đời: sự xóa nhòa ranh giới giữa cha mẹ và con cái.

Có những đứa trẻ lớn lên trong vai trò không thuộc về mình. Chúng ngủ cùng cha mẹ trong nhiều năm dù đã đến tuổi cần không gian riêng. Chúng được nghe những câu chuyện về hôn nhân, ngoại tình, mâu thuẫn gia đình hoặc đời sống tình dục của cha mẹ. Chúng trở thành người lắng nghe, người an ủi, người tư vấn và đôi khi là chỗ dựa cảm xúc duy nhất cho người lớn trong gia đình.
Bề ngoài, những mối quan hệ này có thể được nhìn nhận là “thân thiết”, “gắn bó” hoặc “thương con”. Nhưng dưới góc độ tâm lý học phát triển, điều đang xảy ra là sự đảo lộn vai trò. Đứa trẻ không còn được phép là một đứa trẻ. Thay vào đó, chúng bị đặt vào vị trí phải chăm sóc nhu cầu cảm xúc của người lớn, đồng thời phải gánh vác những điều vượt quá khả năng phát triển của mình.

Trong chuyên môn, hiện tượng này thường được gọi là sự hòa lẫn ranh giới (enmeshment), sự đảo ngược vai trò (parentification) hoặc trong một số trường hợp là loạn luân cảm xúc (covert incest). Không nhất thiết có tiếp xúc tình dục trực tiếp, nhưng đứa trẻ bị kéo vào thế giới cảm xúc, những xung đột và những nhu cầu thuộc về người lớn mà hệ thần kinh của chúng chưa đủ khả năng tiếp nhận và xử lý.

Điều đau đớn là những đứa trẻ này thường vừa bị sử dụng về mặt cảm xúc, vừa bị bỏ mặc về mặt cảm xúc. Chúng được kỳ vọng phải lắng nghe, thấu hiểu và hỗ trợ cha mẹ, nhưng nhu cầu được an ủi, được bảo vệ và được nhìn thấy của chính chúng lại không được đáp ứng. Đứa trẻ dần học được rằng giá trị của mình nằm ở việc phục vụ nhu cầu của người khác hơn là được yêu thương vì chính con người mình.

Não bộ của trẻ em được thiết kế để tìm kiếm sự an toàn từ người chăm sóc. Nhưng khi chính người chăm sóc lại cần được chăm sóc, hệ thần kinh của đứa trẻ rơi vào một nghịch lý đau đớn. Chúng vừa phụ thuộc vào cha mẹ để tồn tại, vừa cảm thấy có trách nhiệm đối với hạnh phúc, sự cô đơn, nỗi buồn hoặc những đau khổ của cha mẹ. Theo thời gian, cơ thể và não bộ thích nghi bằng cách luôn cảnh giác với cảm xúc của người khác. Đứa trẻ trở nên quá nhạy cảm với sự thay đổi tâm trạng, liên tục quan sát, phán đoán và cố gắng làm hài lòng để duy trì sự an toàn. Đây là trạng thái căng thẳng mãn tính có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ thần kinh, khả năng điều hòa cảm xúc và cảm nhận về bản thân.

Những ảnh hưởng này không biến mất khi đứa trẻ trưởng thành. Nhiều người lớn từng sống trong những gia đình không có ranh giới thường gặp khó khăn trong việc nhận biết nhu cầu của bản thân, cảm thấy có trách nhiệm quá mức với cảm xúc của người khác và luôn mang theo cảm giác tội lỗi khi nói “không”. Họ dễ rơi vào các mối quan hệ phụ thuộc cảm xúc, trở thành người cứu giúp hoặc liên tục thu hút những người cần được cứu giúp.

Không ít người tìm cách làm dịu những căng thẳng bên trong bằng các hành vi mang tính tự hủy hoặc mất kiểm soát. Đó có thể là nghiện tình yêu, nghiện tình dục, những mối quan hệ độc hại lặp đi lặp lại, lạm dụng chất kích thích, ăn uống mất kiểm soát, mua sắm cưỡng chế, tự làm tổn thương bản thân hoặc những hành vi bốc đồng khác. Bề ngoài, những hành vi này có vẻ phi lý và khó hiểu. Nhưng ở tầng sâu hơn, chúng thường là nỗ lực của hệ thần kinh nhằm điều hòa những cảm xúc quá tải mà người đó chưa từng được học cách xử lý một cách lành mạnh.

Đó là lý do nhiều người trưởng thành vẫn cảm thấy mình “không thể dừng lại” dù hiểu rõ hậu quả của hành vi. Điều họ đang chiến đấu không chỉ là một thói quen xấu, mà là những dấu ấn sang chấn đã được ghi khắc trong hệ thần kinh từ rất sớm. Chữa lành không bắt đầu bằng việc trách móc bản thân yếu đuối hay thiếu ý chí. Chữa lành bắt đầu từ việc nhận ra rằng có những vết thương vô hình đã định hình cách chúng ta yêu, cách chúng ta gắn bó và cách chúng ta đối xử với chính mình suốt nhiều năm qua.

Một đứa trẻ không cần trở thành người chữa lành cho cha mẹ. Một đứa trẻ cần được cha mẹ bảo vệ để có thể lớn lên, phát triển bản sắc riêng và học cách trở thành chính mình. Yêu thương không có nghĩa là hòa làm một. Yêu thương là khi người lớn đủ trưởng thành để gánh vác những cảm xúc của chính mình, thay vì đặt chúng lên vai một đứa trẻ đang cần được lớn lên trong sự an toàn.

MIA NGUYỄN