Trong lĩnh vực trị liệu sang chấn, không ít thân chủ được mô tả là “phức hợp” vì họ có nhiều triệu chứng, tiến triển không ổn định hoặc phản ứng theo những cách khó dự đoán. Tuy nhiên, dưới góc nhìn thần kinh học và sang chấn, sự phức hợp này không phải là một đặc điểm tính cách. Nó thường là kết quả của những tổn thương kéo dài đã ảnh hưởng đến nhiều hệ thống tâm lý và sinh học cùng một lúc.

Một trong những biểu hiện nổi bật nhất là mất điều hòa cảm xúc. Thân chủ có thể trải nghiệm cảm xúc rất mãnh liệt, thay đổi nhanh hoặc cảm thấy khó kiểm soát phản ứng của mình. Những sự kiện nhỏ trong hiện tại đôi khi có thể kích hoạt những cảm xúc có cường độ lớn hơn nhiều so với tình huống thực tế. Điều này xảy ra vì hệ thần kinh vẫn đang phản ứng với những trải nghiệm đau đớn trong quá khứ.

Bên cạnh đó, nhiều thân chủ sang chấn biểu hiện đa triệu chứng. Họ có thể đồng thời gặp lo âu, trầm cảm, mất ngủ, các vấn đề về cơ thể, khó khăn trong các mối quan hệ và nhiều biểu hiện khác. Điều này đôi khi khiến thân chủ hoặc nhà chuyên môn cảm thấy bối rối. Tuy nhiên, thay vì xem đây là nhiều vấn đề riêng biệt, có thể hiểu chúng là những cách khác nhau mà cùng một hệ thần kinh bị tổn thương đang biểu hiện sự đau khổ.

Một yếu tố khác làm tăng tính phức hợp là phân ly. Khi những cảm xúc hoặc ký ức trở nên quá sức chịu đựng, não bộ có thể sử dụng phân ly như một cơ chế bảo vệ. Thân chủ có thể cảm thấy tê liệt cảm xúc, mất kết nối với cơ thể, khó nhớ những trải nghiệm quan trọng hoặc cảm thấy như đang quan sát cuộc sống từ bên ngoài. Điều này khiến việc nhận diện và xử lý vấn đề trở nên khó khăn hơn.

Nhiều thân chủ cũng gặp khó khăn trong việc duy trì tiến bộ. Họ có thể có những giai đoạn cải thiện rõ rệt nhưng sau đó lại quay về những mô thức cũ. Điều này không có nghĩa là họ thất bại. Thông thường, các phần bên trong đang cố gắng bảo vệ họ khỏi những thay đổi mà hệ thần kinh vẫn xem là nguy hiểm.

Sang chấn kéo dài còn ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng gắn bó và tin tưởng người khác. Nhiều người vừa khao khát được yêu thương vừa sợ hãi sự gần gũi. Họ có thể muốn được giúp đỡ nhưng lại rút lui khi ai đó đến quá gần về mặt cảm xúc. Điều này dễ dẫn đến những hiểu lầm trong các mối quan hệ và cả trong trị liệu.

Bên cạnh đó là hiện tượng tự phá hoại, khi thân chủ vô thức làm gián đoạn những điều tốt đẹp đang diễn ra trong cuộc sống. Những hành vi này thường không xuất phát từ việc họ muốn thất bại mà từ những phần bên trong đang cố gắng bảo vệ họ khỏi sự tổn thương hoặc thất vọng trong tương lai.

Cuối cùng, nhiều thân chủ mang theo xấu hổ mãn tính. Thay vì nghĩ rằng mình đã trải qua những điều đau đớn, họ tin rằng chính bản thân mình có điều gì đó sai trái. Xấu hổ trở thành lăng kính mà qua đó họ nhìn nhận bản thân, các mối quan hệ và cả thế giới.

Khi nhìn từ góc độ sang chấn, những biểu hiện này không còn là bằng chứng cho thấy thân chủ “quá phức tạp”. Chúng là dấu hiệu của một hệ thần kinh đã phải thích nghi với những hoàn cảnh quá sức trong thời gian dài. Điều thân chủ cần không phải là sự phán xét, mà là sự thấu hiểu, an toàn và một quá trình chữa lành đủ chậm để hệ thần kinh có thể học lại rằng nguy hiểm đã qua đi.

MIA NGUYỄN

Trong lĩnh vực trị liệu sang chấn, không ít thân chủ được mô tả là “phức hợp” vì họ có nhiều triệu chứng, tiến triển không ổn định hoặc phản ứng theo những cách khó dự đoán. Tuy nhiên, dưới góc nhìn thần kinh học và sang chấn, sự phức hợp này không phải là một đặc điểm tính cách. Nó thường là kết quả của những tổn thương kéo dài đã ảnh hưởng đến nhiều hệ thống tâm lý và sinh học cùng một lúc.

Một trong những biểu hiện nổi bật nhất là mất điều hòa cảm xúc. Thân chủ có thể trải nghiệm cảm xúc rất mãnh liệt, thay đổi nhanh hoặc cảm thấy khó kiểm soát phản ứng của mình. Những sự kiện nhỏ trong hiện tại đôi khi có thể kích hoạt những cảm xúc có cường độ lớn hơn nhiều so với tình huống thực tế. Điều này xảy ra vì hệ thần kinh vẫn đang phản ứng với những trải nghiệm đau đớn trong quá khứ.

Bên cạnh đó, nhiều thân chủ sang chấn biểu hiện đa triệu chứng. Họ có thể đồng thời gặp lo âu, trầm cảm, mất ngủ, các vấn đề về cơ thể, khó khăn trong các mối quan hệ và nhiều biểu hiện khác. Điều này đôi khi khiến thân chủ hoặc nhà chuyên môn cảm thấy bối rối. Tuy nhiên, thay vì xem đây là nhiều vấn đề riêng biệt, có thể hiểu chúng là những cách khác nhau mà cùng một hệ thần kinh bị tổn thương đang biểu hiện sự đau khổ.

Một yếu tố khác làm tăng tính phức hợp là phân ly. Khi những cảm xúc hoặc ký ức trở nên quá sức chịu đựng, não bộ có thể sử dụng phân ly như một cơ chế bảo vệ. Thân chủ có thể cảm thấy tê liệt cảm xúc, mất kết nối với cơ thể, khó nhớ những trải nghiệm quan trọng hoặc cảm thấy như đang quan sát cuộc sống từ bên ngoài. Điều này khiến việc nhận diện và xử lý vấn đề trở nên khó khăn hơn.

Nhiều thân chủ cũng gặp khó khăn trong việc duy trì tiến bộ. Họ có thể có những giai đoạn cải thiện rõ rệt nhưng sau đó lại quay về những mô thức cũ. Điều này không có nghĩa là họ thất bại. Thông thường, các phần bên trong đang cố gắng bảo vệ họ khỏi những thay đổi mà hệ thần kinh vẫn xem là nguy hiểm.

Sang chấn kéo dài còn ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng gắn bó và tin tưởng người khác. Nhiều người vừa khao khát được yêu thương vừa sợ hãi sự gần gũi. Họ có thể muốn được giúp đỡ nhưng lại rút lui khi ai đó đến quá gần về mặt cảm xúc. Điều này dễ dẫn đến những hiểu lầm trong các mối quan hệ và cả trong trị liệu.

Bên cạnh đó là hiện tượng tự phá hoại, khi thân chủ vô thức làm gián đoạn những điều tốt đẹp đang diễn ra trong cuộc sống. Những hành vi này thường không xuất phát từ việc họ muốn thất bại mà từ những phần bên trong đang cố gắng bảo vệ họ khỏi sự tổn thương hoặc thất vọng trong tương lai.

Cuối cùng, nhiều thân chủ mang theo xấu hổ mãn tính. Thay vì nghĩ rằng mình đã trải qua những điều đau đớn, họ tin rằng chính bản thân mình có điều gì đó sai trái. Xấu hổ trở thành lăng kính mà qua đó họ nhìn nhận bản thân, các mối quan hệ và cả thế giới.

Khi nhìn từ góc độ sang chấn, những biểu hiện này không còn là bằng chứng cho thấy thân chủ “quá phức tạp”. Chúng là dấu hiệu của một hệ thần kinh đã phải thích nghi với những hoàn cảnh quá sức trong thời gian dài. Điều thân chủ cần không phải là sự phán xét, mà là sự thấu hiểu, an toàn và một quá trình chữa lành đủ chậm để hệ thần kinh có thể học lại rằng nguy hiểm đã qua đi.

MIA NGUYỄN