Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) và rối loạn chống đối (ODD) là hai rối loạn thường xuất hiện cùng nhau ở trẻ em và vị thành niên, với tỷ lệ cộng hiện (comorbidity) lên tới 30–50% tùy nghiên cứu. ADHD đặc trưng bởi khó duy trì chú ý, kiểm soát xung động và điều chỉnh hành vi; ODD được mô tả là mẫu hành vi giận dữ, tranh cãi, chống đối hoặc thách thức người có thẩm quyền trong thời gian ≥ 6 tháng. Khi cùng tồn tại, hai rối loạn này tạo thành tổ hợp triệu chứng vừa ảnh hưởng đến khả năng học tập và quan hệ xã hội, vừa gây căng thẳng nghiêm trọng trong gia đình và môi trường học đường.

Việc trị liệu cho trẻ ADHD + ODD gặp nhiều khó khăn vì bản chất của cả hai rối loạn đều làm giảm khả năng hợp tác. Ở ADHD, các vấn đề về chức năng điều hành khiến trẻ khó duy trì tập trung trong buổi trị liệu, quên bài tập về nhà, và khó áp dụng kỹ thuật đã học vào thực tế. Ở ODD, thái độ chống đối, nghi ngờ hoặc thách thức nhà trị liệu và người lớn nói chung khiến quá trình thiết lập liên minh trị liệu (therapeutic alliance) bị cản trở. Khi hai yếu tố này kết hợp, khả năng tham gia ổn định vào tiến trình trị liệu giảm đáng kể.

Tỷ lệ bỏ trị liệu sớm ở nhóm này cao, đặc biệt khi động cơ trị liệu chủ yếu đến từ cha mẹ hoặc giáo viên, chứ không xuất phát từ nhận thức và mong muốn thay đổi của chính trẻ. Trẻ thường tham gia vì bị ép buộc và sẵn sàng từ chối trị liệu khi áp lực từ bên ngoài giảm. Ở tuổi vị thành niên, sự kháng cự có thể gia tăng do nhu cầu độc lập và khẳng định bản thân, khiến họ coi trị liệu là một hình thức kiểm soát hơn là hỗ trợ.

Ngoài ra, yếu tố gia đình đóng vai trò then chốt. Nếu cha mẹ không hợp tác, thiếu kiên nhẫn, hoặc chính họ cũng gặp khó khăn về điều hòa cảm xúc, các kỹ thuật trị liệu khó được duy trì ở nhà. ODD thường gắn với môi trường gắn bó không an toàn, xung đột hoặc thiếu nhất quán trong kỷ luật, vì vậy nếu bối cảnh này không thay đổi, tiến bộ trong phòng trị liệu dễ bị xóa bỏ nhanh chóng.

Từ góc độ lâm sàng, việc bỏ trị liệu không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với thất bại hoàn toàn. Ngay cả một thời gian trị liệu ngắn cũng có thể giúp giảm bớt căng thẳng tức thời hoặc cung cấp cho cha mẹ một số công cụ ứng phó. Tuy nhiên, để giảm nguy cơ dropout, cần triển khai chiến lược đa hệ thống: kết hợp trị liệu hành vi cho trẻ, huấn luyện kỹ năng cha mẹ, phối hợp với giáo viên và môi trường học đường, đồng thời sử dụng phương pháp trực quan, ngắn gọn và có phần thưởng nhanh. Chỉ khi có sự tham gia tích cực từ cả trẻ, gia đình và hệ thống hỗ trợ xung quanh, cơ hội duy trì trị liệu và đạt thay đổi bền vững mới được cải thiện.

MIA NGUYỄN

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) và rối loạn chống đối (ODD) là hai rối loạn thường xuất hiện cùng nhau ở trẻ em và vị thành niên, với tỷ lệ cộng hiện (comorbidity) lên tới 30–50% tùy nghiên cứu. ADHD đặc trưng bởi khó duy trì chú ý, kiểm soát xung động và điều chỉnh hành vi; ODD được mô tả là mẫu hành vi giận dữ, tranh cãi, chống đối hoặc thách thức người có thẩm quyền trong thời gian ≥ 6 tháng. Khi cùng tồn tại, hai rối loạn này tạo thành tổ hợp triệu chứng vừa ảnh hưởng đến khả năng học tập và quan hệ xã hội, vừa gây căng thẳng nghiêm trọng trong gia đình và môi trường học đường.

Việc trị liệu cho trẻ ADHD + ODD gặp nhiều khó khăn vì bản chất của cả hai rối loạn đều làm giảm khả năng hợp tác. Ở ADHD, các vấn đề về chức năng điều hành khiến trẻ khó duy trì tập trung trong buổi trị liệu, quên bài tập về nhà, và khó áp dụng kỹ thuật đã học vào thực tế. Ở ODD, thái độ chống đối, nghi ngờ hoặc thách thức nhà trị liệu và người lớn nói chung khiến quá trình thiết lập liên minh trị liệu (therapeutic alliance) bị cản trở. Khi hai yếu tố này kết hợp, khả năng tham gia ổn định vào tiến trình trị liệu giảm đáng kể.

Tỷ lệ bỏ trị liệu sớm ở nhóm này cao, đặc biệt khi động cơ trị liệu chủ yếu đến từ cha mẹ hoặc giáo viên, chứ không xuất phát từ nhận thức và mong muốn thay đổi của chính trẻ. Trẻ thường tham gia vì bị ép buộc và sẵn sàng từ chối trị liệu khi áp lực từ bên ngoài giảm. Ở tuổi vị thành niên, sự kháng cự có thể gia tăng do nhu cầu độc lập và khẳng định bản thân, khiến họ coi trị liệu là một hình thức kiểm soát hơn là hỗ trợ.

Ngoài ra, yếu tố gia đình đóng vai trò then chốt. Nếu cha mẹ không hợp tác, thiếu kiên nhẫn, hoặc chính họ cũng gặp khó khăn về điều hòa cảm xúc, các kỹ thuật trị liệu khó được duy trì ở nhà. ODD thường gắn với môi trường gắn bó không an toàn, xung đột hoặc thiếu nhất quán trong kỷ luật, vì vậy nếu bối cảnh này không thay đổi, tiến bộ trong phòng trị liệu dễ bị xóa bỏ nhanh chóng.

Từ góc độ lâm sàng, việc bỏ trị liệu không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với thất bại hoàn toàn. Ngay cả một thời gian trị liệu ngắn cũng có thể giúp giảm bớt căng thẳng tức thời hoặc cung cấp cho cha mẹ một số công cụ ứng phó. Tuy nhiên, để giảm nguy cơ dropout, cần triển khai chiến lược đa hệ thống: kết hợp trị liệu hành vi cho trẻ, huấn luyện kỹ năng cha mẹ, phối hợp với giáo viên và môi trường học đường, đồng thời sử dụng phương pháp trực quan, ngắn gọn và có phần thưởng nhanh. Chỉ khi có sự tham gia tích cực từ cả trẻ, gia đình và hệ thống hỗ trợ xung quanh, cơ hội duy trì trị liệu và đạt thay đổi bền vững mới được cải thiện.

​

MIA NGUYỄN