Rối loạn ăn uống không đơn thuần là vấn đề liên quan đến thực phẩm hay hình thể, mà là một hình thức tự điều hòa thay thế (substitute self-regulation) khi cá nhân thiếu các nguồn lực điều hòa cảm xúc và thần kinh an toàn. Trong nhiều trường hợp lâm sàng, rối loạn ăn uống xuất hiện như một chiến lược sinh tồn trước những trải nghiệm sang chấn kéo dài, đặc biệt là sang chấn phát triển, sang chấn quan hệ và sang chấn gắn với thân thể. Khi hệ thần kinh liên tục ở trạng thái quá tải hoặc tê liệt, hành vi ăn uống bất thường trở thành cách cá nhân tạo ra cảm giác kiểm soát, giảm đau cảm xúc, hoặc duy trì sự tồn tại tâm lý.

Về mặt biểu hiện, rối loạn ăn uống có thể bao gồm hạn chế ăn, ăn vô độ, hành vi thanh lọc, hoặc sự ám ảnh dai dẳng với cân nặng, số đo và chế độ ăn. Tuy nhiên, điểm chung của các biểu hiện này không nằm ở hình thức hành vi, mà ở chức năng điều hòa mà chúng đảm nhiệm. Với một số người, hạn chế ăn giúp làm tê liệt cảm xúc, giảm cảm giác trống rỗng hoặc hỗn loạn nội tâm. Với người khác, ăn vô độ tạo ra cảm giác được “kéo về cơ thể”, tạm thời thoát khỏi trạng thái phân ly. Các hành vi thanh lọc thường đóng vai trò xả kích hoạt thần kinh hoặc giải tỏa cảm giác ghê sợ, xấu hổ tích tụ. Như vậy, hành vi ăn uống trở thành ngôn ngữ của hệ thần kinh khi không còn khả năng diễn đạt bằng lời.

Triệu chứng tâm lý thường đi kèm rối loạn ăn uống bao gồm phân ly thân thể, khó nhận biết tín hiệu đói – no, cảm giác xa lạ với cơ thể, xấu hổ mạn tính, lo âu cao độ, và niềm tin cốt lõi về sự “không xứng đáng” hoặc “mất kiểm soát”. Nhiều thân chủ không trải nghiệm hành vi của mình như tự hủy hoại, mà như một cách duy nhất để tồn tại, điều này lý giải vì sao can thiệp thuần túy vào hành vi thường gặp kháng cự hoặc tái phát.

Trong tâm lý trị liệu, hướng hỗ trợ hiệu quả cần vượt ra ngoài mục tiêu thay đổi hành vi ăn uống đơn lẻ. Trọng tâm ban đầu là ổn định hệ thần kinh, xây dựng cảm giác an toàn trong thân thể và trong mối quan hệ trị liệu. Việc phát triển khả năng nhận biết cảm giác nội tại (interoception) cần được thực hiện từ tốn, không xâm lấn, nhằm tránh tái kích hoạt sang chấn. Đồng thời, trị liệu cần giúp thân chủ xây dựng các hình thức điều hòa mới: điều hòa cảm xúc, điều hòa quan hệ và điều hòa thân thể, để hành vi rối loạn ăn uống dần mất đi chức năng sinh tồn của nó. Khi được nhìn nhận như một nỗ lực tự bảo vệ hơn là “vấn đề cần loại bỏ”, rối loạn ăn uống mới có thể được chữa lành một cách bền vững.

MIA NGUYỄN

Rối loạn ăn uống không đơn thuần là vấn đề liên quan đến thực phẩm hay hình thể, mà là một hình thức tự điều hòa thay thế (substitute self-regulation) khi cá nhân thiếu các nguồn lực điều hòa cảm xúc và thần kinh an toàn. Trong nhiều trường hợp lâm sàng, rối loạn ăn uống xuất hiện như một chiến lược sinh tồn trước những trải nghiệm sang chấn kéo dài, đặc biệt là sang chấn phát triển, sang chấn quan hệ và sang chấn gắn với thân thể. Khi hệ thần kinh liên tục ở trạng thái quá tải hoặc tê liệt, hành vi ăn uống bất thường trở thành cách cá nhân tạo ra cảm giác kiểm soát, giảm đau cảm xúc, hoặc duy trì sự tồn tại tâm lý.

Về mặt biểu hiện, rối loạn ăn uống có thể bao gồm hạn chế ăn, ăn vô độ, hành vi thanh lọc, hoặc sự ám ảnh dai dẳng với cân nặng, số đo và chế độ ăn. Tuy nhiên, điểm chung của các biểu hiện này không nằm ở hình thức hành vi, mà ở chức năng điều hòa mà chúng đảm nhiệm. Với một số người, hạn chế ăn giúp làm tê liệt cảm xúc, giảm cảm giác trống rỗng hoặc hỗn loạn nội tâm. Với người khác, ăn vô độ tạo ra cảm giác được “kéo về cơ thể”, tạm thời thoát khỏi trạng thái phân ly. Các hành vi thanh lọc thường đóng vai trò xả kích hoạt thần kinh hoặc giải tỏa cảm giác ghê sợ, xấu hổ tích tụ. Như vậy, hành vi ăn uống trở thành ngôn ngữ của hệ thần kinh khi không còn khả năng diễn đạt bằng lời.

Triệu chứng tâm lý thường đi kèm rối loạn ăn uống bao gồm phân ly thân thể, khó nhận biết tín hiệu đói – no, cảm giác xa lạ với cơ thể, xấu hổ mạn tính, lo âu cao độ, và niềm tin cốt lõi về sự “không xứng đáng” hoặc “mất kiểm soát”. Nhiều thân chủ không trải nghiệm hành vi của mình như tự hủy hoại, mà như một cách duy nhất để tồn tại, điều này lý giải vì sao can thiệp thuần túy vào hành vi thường gặp kháng cự hoặc tái phát.

Trong tâm lý trị liệu, hướng hỗ trợ hiệu quả cần vượt ra ngoài mục tiêu thay đổi hành vi ăn uống đơn lẻ. Trọng tâm ban đầu là ổn định hệ thần kinh, xây dựng cảm giác an toàn trong thân thể và trong mối quan hệ trị liệu. Việc phát triển khả năng nhận biết cảm giác nội tại (interoception) cần được thực hiện từ tốn, không xâm lấn, nhằm tránh tái kích hoạt sang chấn. Đồng thời, trị liệu cần giúp thân chủ xây dựng các hình thức điều hòa mới: điều hòa cảm xúc, điều hòa quan hệ và điều hòa thân thể, để hành vi rối loạn ăn uống dần mất đi chức năng sinh tồn của nó. Khi được nhìn nhận như một nỗ lực tự bảo vệ hơn là “vấn đề cần loại bỏ”, rối loạn ăn uống mới có thể được chữa lành một cách bền vững.

MIA NGUYỄN