Trong không gian trị liệu, nhà trị liệu thường được nhìn như người “giữ” cảm xúc, nâng đỡ và đồng hành cùng thân chủ qua những trải nghiệm đau đớn. Nhưng ít khi người ta nói đến một thực tế: chính nhà trị liệu cũng có thể bị ảnh hưởng sâu sắc bởi những câu chuyện sang chấn mà họ lắng nghe mỗi ngày. Hiện tượng này được gọi là sang chấn gián tiếp (vicarious trauma) và sang chấn thứ cấp (secondary traumatic stress).

Sang chấn gián tiếp là sự thay đổi dần dần trong thế giới quan, niềm tin và cảm nhận về bản thân của nhà trị liệu khi họ tiếp xúc lặp đi lặp lại với câu chuyện sang chấn của thân chủ. Theo thời gian, họ có thể bắt đầu nhìn thế giới như một nơi kém an toàn hơn, khó tin tưởng hơn, hoặc cảm thấy con người dễ tổn thương hơn mình từng nghĩ. Đây là một quá trình tích lũy, thường diễn ra âm thầm.

Trong khi đó, sang chấn thứ cấp mang tính cấp tính hơn, giống như một phản ứng stress sau sang chấn “lây lan”. Nhà trị liệu có thể trải qua các triệu chứng tương tự thân chủ: ám ảnh, hình ảnh xâm nhập, né tránh, căng thẳng thần kinh, thậm chí rối loạn giấc ngủ. Những phản ứng này có thể xuất hiện sau khi nghe một câu chuyện đặc biệt dữ dội hoặc sau một phiên trị liệu có cường độ cảm xúc cao.

Điểm chung của cả hai hiện tượng là chúng xảy ra không phải vì nhà trị liệu “yếu”, mà vì họ đồng cảm đủ sâu để chạm vào trải nghiệm của thân chủ. Khả năng đồng cảm – vốn là công cụ quan trọng trong trị liệu – cũng chính là “cánh cửa” để sang chấn đi vào.

Một trong những dấu hiệu thường gặp là sự thay đổi trong hệ thần kinh: nhà trị liệu có thể dễ kích hoạt hơn, khó thư giãn, hoặc cảm thấy tê liệt cảm xúc sau nhiều phiên làm việc liên tục. Một số người nhận ra mình bắt đầu né tránh những chủ đề nhất định, hoặc mất dần cảm giác ý nghĩa trong công việc. Những thay đổi này nếu không được nhận diện có thể dẫn đến kiệt sức (burnout) hoặc giảm chất lượng trị liệu.

Điều quan trọng là phân biệt: sang chấn gián tiếp và thứ cấp không phải là thất bại cá nhân, mà là phản ứng nghề nghiệp có thể dự đoán được trong công việc tiếp xúc với đau khổ của con người. Vì vậy, việc chăm sóc bản thân không phải là “xa xỉ”, mà là một phần thiết yếu của đạo đức nghề nghiệp.

Một số hướng hỗ trợ bao gồm: duy trì giám sát chuyên môn (supervision), thực hành điều hòa hệ thần kinh (somatic regulation), thiết lập ranh giới rõ ràng giữa công việc và đời sống cá nhân, và xây dựng mạng lưới hỗ trợ đồng nghiệp. Ngoài ra, việc nhận diện và gọi tên trải nghiệm của chính mình cũng là một bước quan trọng để giảm cảm giác cô lập.

Cuối cùng, có lẽ điều cần được nhấn mạnh là: nhà trị liệu không miễn nhiễm với sang chấn. Ngược lại, chính sự hiện diện sâu sắc của họ trong mối quan hệ trị liệu khiến họ dễ bị ảnh hưởng. Nhưng cũng chính từ đó, nếu được hỗ trợ đúng cách, họ có thể phát triển một dạng hiểu biết sâu hơn về con người—không chỉ qua nỗi đau của thân chủ, mà qua chính trải nghiệm của mình.

MIA NGUYỄN

Trong không gian trị liệu, nhà trị liệu thường được nhìn như người “giữ” cảm xúc, nâng đỡ và đồng hành cùng thân chủ qua những trải nghiệm đau đớn. Nhưng ít khi người ta nói đến một thực tế: chính nhà trị liệu cũng có thể bị ảnh hưởng sâu sắc bởi những câu chuyện sang chấn mà họ lắng nghe mỗi ngày. Hiện tượng này được gọi là sang chấn gián tiếp (vicarious trauma) và sang chấn thứ cấp (secondary traumatic stress).

Sang chấn gián tiếp là sự thay đổi dần dần trong thế giới quan, niềm tin và cảm nhận về bản thân của nhà trị liệu khi họ tiếp xúc lặp đi lặp lại với câu chuyện sang chấn của thân chủ. Theo thời gian, họ có thể bắt đầu nhìn thế giới như một nơi kém an toàn hơn, khó tin tưởng hơn, hoặc cảm thấy con người dễ tổn thương hơn mình từng nghĩ. Đây là một quá trình tích lũy, thường diễn ra âm thầm.

Trong khi đó, sang chấn thứ cấp mang tính cấp tính hơn, giống như một phản ứng stress sau sang chấn “lây lan”. Nhà trị liệu có thể trải qua các triệu chứng tương tự thân chủ: ám ảnh, hình ảnh xâm nhập, né tránh, căng thẳng thần kinh, thậm chí rối loạn giấc ngủ. Những phản ứng này có thể xuất hiện sau khi nghe một câu chuyện đặc biệt dữ dội hoặc sau một phiên trị liệu có cường độ cảm xúc cao.

Điểm chung của cả hai hiện tượng là chúng xảy ra không phải vì nhà trị liệu “yếu”, mà vì họ đồng cảm đủ sâu để chạm vào trải nghiệm của thân chủ. Khả năng đồng cảm – vốn là công cụ quan trọng trong trị liệu – cũng chính là “cánh cửa” để sang chấn đi vào.

Một trong những dấu hiệu thường gặp là sự thay đổi trong hệ thần kinh: nhà trị liệu có thể dễ kích hoạt hơn, khó thư giãn, hoặc cảm thấy tê liệt cảm xúc sau nhiều phiên làm việc liên tục. Một số người nhận ra mình bắt đầu né tránh những chủ đề nhất định, hoặc mất dần cảm giác ý nghĩa trong công việc. Những thay đổi này nếu không được nhận diện có thể dẫn đến kiệt sức (burnout) hoặc giảm chất lượng trị liệu.

Điều quan trọng là phân biệt: sang chấn gián tiếp và thứ cấp không phải là thất bại cá nhân, mà là phản ứng nghề nghiệp có thể dự đoán được trong công việc tiếp xúc với đau khổ của con người. Vì vậy, việc chăm sóc bản thân không phải là “xa xỉ”, mà là một phần thiết yếu của đạo đức nghề nghiệp.

Một số hướng hỗ trợ bao gồm: duy trì giám sát chuyên môn (supervision), thực hành điều hòa hệ thần kinh (somatic regulation), thiết lập ranh giới rõ ràng giữa công việc và đời sống cá nhân, và xây dựng mạng lưới hỗ trợ đồng nghiệp. Ngoài ra, việc nhận diện và gọi tên trải nghiệm của chính mình cũng là một bước quan trọng để giảm cảm giác cô lập.

Cuối cùng, có lẽ điều cần được nhấn mạnh là: nhà trị liệu không miễn nhiễm với sang chấn. Ngược lại, chính sự hiện diện sâu sắc của họ trong mối quan hệ trị liệu khiến họ dễ bị ảnh hưởng. Nhưng cũng chính từ đó, nếu được hỗ trợ đúng cách, họ có thể phát triển một dạng hiểu biết sâu hơn về con người—không chỉ qua nỗi đau của thân chủ, mà qua chính trải nghiệm của mình.

MIA NGUYỄN