Gia đình đáng lẽ phải là nơi đứa trẻ tìm đến khi sợ hãi, đau đớn hoặc cần được bảo vệ. Nhưng với nhiều trẻ em sống trong sang chấn, chính gia đình lại là nguồn gốc của sự đe dọa. Khi ông bà, cha mẹ, anh chị em hoặc những người thân liên tục chửi mắng, đánh đập, hạ nhục, loại trừ hoặc bỏ mặc, não bộ không còn nơi nào để quay về tìm kiếm sự an toàn. Đối với hệ thần kinh, nguy hiểm hiện diện ở khắp mọi nơi.

Trong điều kiện bình thường, khi gặp nguy hiểm, cơ thể sẽ kích hoạt phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy. Tuy nhiên, một đứa trẻ không thể chống lại cha mẹ và cũng không thể rời khỏi gia đình. Khi mối đe dọa kéo dài ngày này qua ngày khác mà không có lối thoát, hệ thần kinh buộc phải lựa chọn một chiến lược sinh tồn khác: đóng băng, phục tùng và phân ly. Đây không phải là sự yếu đuối mà là một cơ chế thích nghi để tồn tại.

Điều nghịch lý là nhiều đứa trẻ như vậy lại luôn cười, luôn hoạt bát hoặc tỏ ra vô cùng vô tư. Người ngoài thường nhận xét rằng chúng “mạnh mẽ”, “lạc quan” hoặc “không biết buồn”. Nhưng nụ cười ấy đôi khi chỉ là chiếc mặt nạ mà não bộ tạo ra sau vô số lần học được rằng khóc sẽ bị mắng nhiều hơn, phản kháng sẽ bị đánh nhiều hơn, còn cười hoặc làm vui lòng người khác có thể giúp giảm bớt nguy hiểm. Theo thời gian, hành vi này trở thành phản xạ tự động của hệ thần kinh.

Không ít trẻ lớn lên trong môi trường đó cũng xuất hiện tình trạng tăng động, nói nhiều, làm việc liên tục hoặc luôn phải bận rộn. Đây không nhất thiết là dấu hiệu của việc có quá nhiều năng lượng, mà đôi khi là nỗ lực vô thức để không phải tiếp xúc với nỗi đau bên trong. Nếu dừng lại, cảm giác cô đơn, sợ hãi và những ký ức sang chấn có thể trỗi dậy, vì vậy cơ thể chọn cách tiếp tục chuyển động.

Khi não bộ phải sống quá lâu trong trạng thái báo động, vùng điều hòa cảm xúc và kiểm soát hành vi hoạt động kém hiệu quả hơn, trong khi các mạng lưới phát hiện nguy hiểm lại hoạt hóa mạnh mẽ. Hệ quả là người trưởng thành có thể gặp khó khăn với xung động, tức giận, tự hủy hoại, nghiện hoặc các hành vi mất kiểm soát. Những biểu hiện này không đơn thuần phản ánh ý chí yếu kém mà thường là dấu vết của một hệ thần kinh đã phải chiến đấu để sống sót từ rất sớm.

Phục hồi, trị liệu sau sang chấn không bắt đầu bằng việc yêu cầu họ “đừng nhạy cảm nữa” hay “hãy mạnh mẽ lên”. Tiến trình bắt đầu khi một con người lần đầu tiên trải nghiệm rằng mình đang ở trong một mối quan hệ đủ an toàn để não bộ học lại điều mà tuổi thơ chưa từng có: thế giới vẫn có thể tồn tại một nơi trú ẩn, và mình xứng đáng được bảo vệ.

MIA NGUYỄN

Gia đình đáng lẽ phải là nơi đứa trẻ tìm đến khi sợ hãi, đau đớn hoặc cần được bảo vệ. Nhưng với nhiều trẻ em sống trong sang chấn, chính gia đình lại là nguồn gốc của sự đe dọa. Khi ông bà, cha mẹ, anh chị em hoặc những người thân liên tục chửi mắng, đánh đập, hạ nhục, loại trừ hoặc bỏ mặc, não bộ không còn nơi nào để quay về tìm kiếm sự an toàn. Đối với hệ thần kinh, nguy hiểm hiện diện ở khắp mọi nơi.

Trong điều kiện bình thường, khi gặp nguy hiểm, cơ thể sẽ kích hoạt phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy. Tuy nhiên, một đứa trẻ không thể chống lại cha mẹ và cũng không thể rời khỏi gia đình. Khi mối đe dọa kéo dài ngày này qua ngày khác mà không có lối thoát, hệ thần kinh buộc phải lựa chọn một chiến lược sinh tồn khác: đóng băng, phục tùng và phân ly. Đây không phải là sự yếu đuối mà là một cơ chế thích nghi để tồn tại.

Điều nghịch lý là nhiều đứa trẻ như vậy lại luôn cười, luôn hoạt bát hoặc tỏ ra vô cùng vô tư. Người ngoài thường nhận xét rằng chúng “mạnh mẽ”, “lạc quan” hoặc “không biết buồn”. Nhưng nụ cười ấy đôi khi chỉ là chiếc mặt nạ mà não bộ tạo ra sau vô số lần học được rằng khóc sẽ bị mắng nhiều hơn, phản kháng sẽ bị đánh nhiều hơn, còn cười hoặc làm vui lòng người khác có thể giúp giảm bớt nguy hiểm. Theo thời gian, hành vi này trở thành phản xạ tự động của hệ thần kinh.

Không ít trẻ lớn lên trong môi trường đó cũng xuất hiện tình trạng tăng động, nói nhiều, làm việc liên tục hoặc luôn phải bận rộn. Đây không nhất thiết là dấu hiệu của việc có quá nhiều năng lượng, mà đôi khi là nỗ lực vô thức để không phải tiếp xúc với nỗi đau bên trong. Nếu dừng lại, cảm giác cô đơn, sợ hãi và những ký ức sang chấn có thể trỗi dậy, vì vậy cơ thể chọn cách tiếp tục chuyển động.

Khi não bộ phải sống quá lâu trong trạng thái báo động, vùng điều hòa cảm xúc và kiểm soát hành vi hoạt động kém hiệu quả hơn, trong khi các mạng lưới phát hiện nguy hiểm lại hoạt hóa mạnh mẽ. Hệ quả là người trưởng thành có thể gặp khó khăn với xung động, tức giận, tự hủy hoại, nghiện hoặc các hành vi mất kiểm soát. Những biểu hiện này không đơn thuần phản ánh ý chí yếu kém mà thường là dấu vết của một hệ thần kinh đã phải chiến đấu để sống sót từ rất sớm.

Phục hồi, trị liệu sau sang chấn không bắt đầu bằng việc yêu cầu họ “đừng nhạy cảm nữa” hay “hãy mạnh mẽ lên”. Tiến trình bắt đầu khi một con người lần đầu tiên trải nghiệm rằng mình đang ở trong một mối quan hệ đủ an toàn để não bộ học lại điều mà tuổi thơ chưa từng có: thế giới vẫn có thể tồn tại một nơi trú ẩn, và mình xứng đáng được bảo vệ.

MIA NGUYỄN