ADHD (Rối loạn tăng động giảm chú ý) và Phổ Tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) thường được xem là những chẩn đoán dành cho trẻ em, nhưng trên thực tế, đây là những khác biệt thần kinh tồn tại suốt đời. Ở người trưởng thành, ADHD và tự kỷ có thể tiếp tục ảnh hưởng đến cách họ suy nghĩ, cảm nhận, giao tiếp và tương tác với xã hội. Tuy nhiên, do hiểu biết trong cộng đồng còn hạn chế, nhiều người lớn không được chẩn đoán hoặc bị đánh giá sai, dẫn đến cảm giác bị cô lập, tự ti hoặc gặp khó khăn trong việc tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp.

Người trưởng thành có ADHD thường gặp khó khăn trong việc duy trì sự tập trung, tổ chức công việc, ghi nhớ chi tiết và quản lý thời gian. Họ có thể hành động bốc đồng, dễ phân tâm, hoặc cảm thấy bồn chồn, khó yên tĩnh trong môi trường làm việc hay đời sống cá nhân. Trong khi đó, người nằm trong phổ tự kỷ thường có sự khác biệt trong giao tiếp xã hội, ưa thích các thói quen ổn định, nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng hoặc xúc giác, và thường có các mối quan tâm sâu sắc mang tính chuyên biệt.

Mặc dù là hai chẩn đoán riêng biệt, ADHD và Phổ Tự kỷ có thể cùng tồn tại ở một người – được gọi là chẩn đoán đồng diễn (co-occurring diagnosis). Sự kết hợp này khiến việc nhận diện và hỗ trợ trở nên phức tạp hơn. Người trưởng thành có cả hai đặc điểm này thường phải nỗ lực gấp nhiều lần để thích nghi trong các môi trường được thiết kế theo tiêu chuẩn của người có kiểu phát triển thần kinh điển hình (neurotypical), nơi những khác biệt về cảm giác, tư duy và hành vi ít khi được tính đến.

Khái niệm đa dạng não bộ (neurodiversity) mang đến một góc nhìn mới: ADHD và Tự kỷ không phải là rối loạn cần chữa trị, mà là những biến thể tự nhiên của não bộ con người. Thay vì yêu cầu họ thích nghi hoàn toàn với xã hội, xã hội cần điều chỉnh để trở nên linh hoạt, bao dung và nhân văn hơn.

Về mặt giao tiếp, người có ADHD thường phản ứng tốt với sự rõ ràng, ngắn gọn và ưu tiên thông tin chính. Việc xác nhận lại thông tin, cho phép nghỉ giữa chừng hoặc thay đổi linh hoạt cách trình bày sẽ giúp họ tiếp nhận hiệu quả hơn. Với người thuộc phổ tự kỷ, cần giao tiếp trực tiếp, tránh nói ẩn dụ, và tôn trọng nhịp độ xử lý thông tin của họ. Hãy lắng nghe, không ép họ giao tiếp bằng mắt hay cư xử như “số đông”, mà thay vào đó, tôn trọng tính cách và nhu cầu riêng.

Điều quan trọng không nằm ở việc “làm cho họ giống người khác”, mà ở cách chúng ta điều chỉnh để mọi người – dù khác biệt đến đâu – đều cảm thấy được công nhận, kết nối và có chỗ đứng trong cộng đồng.

​

MIA NGUYỄN

ADHD (Rối loạn tăng động giảm chú ý) và Phổ Tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) thường được xem là những chẩn đoán dành cho trẻ em, nhưng trên thực tế, đây là những khác biệt thần kinh tồn tại suốt đời. Ở người trưởng thành, ADHD và tự kỷ có thể tiếp tục ảnh hưởng đến cách họ suy nghĩ, cảm nhận, giao tiếp và tương tác với xã hội. Tuy nhiên, do hiểu biết trong cộng đồng còn hạn chế, nhiều người lớn không được chẩn đoán hoặc bị đánh giá sai, dẫn đến cảm giác bị cô lập, tự ti hoặc gặp khó khăn trong việc tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp.

Người trưởng thành có ADHD thường gặp khó khăn trong việc duy trì sự tập trung, tổ chức công việc, ghi nhớ chi tiết và quản lý thời gian. Họ có thể hành động bốc đồng, dễ phân tâm, hoặc cảm thấy bồn chồn, khó yên tĩnh trong môi trường làm việc hay đời sống cá nhân. Trong khi đó, người nằm trong phổ tự kỷ thường có sự khác biệt trong giao tiếp xã hội, ưa thích các thói quen ổn định, nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng hoặc xúc giác, và thường có các mối quan tâm sâu sắc mang tính chuyên biệt.

Mặc dù là hai chẩn đoán riêng biệt, ADHD và Phổ Tự kỷ có thể cùng tồn tại ở một người – được gọi là chẩn đoán đồng diễn (co-occurring diagnosis). Sự kết hợp này khiến việc nhận diện và hỗ trợ trở nên phức tạp hơn. Người trưởng thành có cả hai đặc điểm này thường phải nỗ lực gấp nhiều lần để thích nghi trong các môi trường được thiết kế theo tiêu chuẩn của người có kiểu phát triển thần kinh điển hình (neurotypical), nơi những khác biệt về cảm giác, tư duy và hành vi ít khi được tính đến.

Khái niệm đa dạng não bộ (neurodiversity) mang đến một góc nhìn mới: ADHD và Tự kỷ không phải là rối loạn cần chữa trị, mà là những biến thể tự nhiên của não bộ con người. Thay vì yêu cầu họ thích nghi hoàn toàn với xã hội, xã hội cần điều chỉnh để trở nên linh hoạt, bao dung và nhân văn hơn.

Về mặt giao tiếp, người có ADHD thường phản ứng tốt với sự rõ ràng, ngắn gọn và ưu tiên thông tin chính. Việc xác nhận lại thông tin, cho phép nghỉ giữa chừng hoặc thay đổi linh hoạt cách trình bày sẽ giúp họ tiếp nhận hiệu quả hơn. Với người thuộc phổ tự kỷ, cần giao tiếp trực tiếp, tránh nói ẩn dụ, và tôn trọng nhịp độ xử lý thông tin của họ. Hãy lắng nghe, không ép họ giao tiếp bằng mắt hay cư xử như “số đông”, mà thay vào đó, tôn trọng tính cách và nhu cầu riêng.

Điều quan trọng không nằm ở việc “làm cho họ giống người khác”, mà ở cách chúng ta điều chỉnh để mọi người – dù khác biệt đến đâu – đều cảm thấy được công nhận, kết nối và có chỗ đứng trong cộng đồng.

MIA NGUYỄN