Một trong những nền tảng quan trọng nhất đối với sự phát triển lành mạnh của trẻ em là có một người chăm sóc mà trẻ có thể tìm đến khi sợ hãi, đau buồn hoặc cần được an ủi. Trong những hoàn cảnh bình thường, người chăm sóc là “nơi trú ẩn an toàn” giúp trẻ điều hòa cảm xúc và khám phá thế giới. Tuy nhiên, với một số trẻ, người mẹ hoặc người chăm sóc chính lại đồng thời là nguồn của sự sợ hãi. Điều này có thể xảy ra khi người mẹ thường xuyên mất kiểm soát cảm xúc, đe dọa, bạo lực, khó đoán, hoặc bản thân đang sống trong những sang chấn chưa được chữa lành. Trong những trường hợp khác, người mẹ không trực tiếp gây hại nhưng lại quá lo âu, hoảng sợ hoặc bất lực, khiến trẻ liên tục tiếp xúc với cảm giác nguy hiểm mà không có ai giúp mình cảm thấy an toàn.

Đối với một đứa trẻ nhỏ, đây là một nghịch lý không thể giải quyết. Khi sợ hãi, bản năng của trẻ là tìm đến mẹ. Nhưng nếu chính mẹ cũng là nguồn gây sợ hãi hoặc không đủ khả năng giúp trẻ điều hòa, hệ thần kinh của trẻ sẽ rơi vào trạng thái xung đột. Trẻ vừa muốn lại gần để được bảo vệ, vừa muốn tránh xa để tự bảo vệ mình. Đây là nền tảng của sang chấn gắn bó và kiểu gắn bó hỗn loạn (disorganized attachment).

Ở trẻ em, điều này có thể biểu hiện qua những hành vi tưởng chừng rất khác nhau: bám víu quá mức, lo âu chia tách, hung hăng, khó kiểm soát cảm xúc, hoặc ngược lại là quá ngoan, quá trưởng thành và luôn cố gắng làm hài lòng người lớn. Một số trẻ phát triển vai trò “người chăm sóc tí hon”, liên tục để ý cảm xúc của mẹ và cảm thấy có trách nhiệm làm mẹ vui. Một số khác trở nên kiểm soát, chống đối hoặc dễ nổi giận để che giấu cảm giác bất an bên trong.

Khi trưởng thành, những đứa trẻ này thường tiếp tục mang theo các mô thức sinh tồn đã từng giúp chúng thích nghi. Họ có thể rất nhạy cảm với sự từ chối, khó tin tưởng người khác, sợ phụ thuộc nhưng đồng thời lại khao khát được kết nối. Nhiều người trở thành những người luôn chăm sóc người khác, cảm thấy có trách nhiệm với cảm xúc của mọi người xung quanh và gặp khó khăn khi nhận ra nhu cầu của chính mình. Một số khác thường xuyên dao động giữa việc tìm kiếm sự gần gũi và việc rút lui khỏi các mối quan hệ khi cảm thấy dễ bị tổn thương.

Tin vui là sang chấn gắn bó không phải là bản án suốt đời. Sự phục hồi bắt đầu khi một người có cơ hội trải nghiệm những mối quan hệ an toàn hơn, nơi họ được nhìn nhận, được tôn trọng ranh giới và không phải đánh đổi bản thân để được yêu thương. Các phương pháp trị liệu hướng gắn bó, trị liệu sang chấn, EMDR, somatic therapy và các thực hành phát triển nhận thức cơ thể có thể giúp hệ thần kinh học lại cảm giác an toàn. Dần dần, người trưởng thành có thể nhận ra rằng họ không còn là đứa trẻ phải tự mình quản lý nỗi sợ của người lớn nữa. Họ có thể học cách lắng nghe nhu cầu của bản thân, xây dựng các mối quan hệ lành mạnh và đưa ra những lựa chọn từ con người hiện tại thay vì từ các mô thức sinh tồn của quá khứ.

MIA NGUYỄN

Một trong những nền tảng quan trọng nhất đối với sự phát triển lành mạnh của trẻ em là có một người chăm sóc mà trẻ có thể tìm đến khi sợ hãi, đau buồn hoặc cần được an ủi. Trong những hoàn cảnh bình thường, người chăm sóc là “nơi trú ẩn an toàn” giúp trẻ điều hòa cảm xúc và khám phá thế giới. Tuy nhiên, với một số trẻ, người mẹ hoặc người chăm sóc chính lại đồng thời là nguồn của sự sợ hãi. Điều này có thể xảy ra khi người mẹ thường xuyên mất kiểm soát cảm xúc, đe dọa, bạo lực, khó đoán, hoặc bản thân đang sống trong những sang chấn chưa được chữa lành. Trong những trường hợp khác, người mẹ không trực tiếp gây hại nhưng lại quá lo âu, hoảng sợ hoặc bất lực, khiến trẻ liên tục tiếp xúc với cảm giác nguy hiểm mà không có ai giúp mình cảm thấy an toàn.

Đối với một đứa trẻ nhỏ, đây là một nghịch lý không thể giải quyết. Khi sợ hãi, bản năng của trẻ là tìm đến mẹ. Nhưng nếu chính mẹ cũng là nguồn gây sợ hãi hoặc không đủ khả năng giúp trẻ điều hòa, hệ thần kinh của trẻ sẽ rơi vào trạng thái xung đột. Trẻ vừa muốn lại gần để được bảo vệ, vừa muốn tránh xa để tự bảo vệ mình. Đây là nền tảng của sang chấn gắn bó và kiểu gắn bó hỗn loạn (disorganized attachment).

Ở trẻ em, điều này có thể biểu hiện qua những hành vi tưởng chừng rất khác nhau: bám víu quá mức, lo âu chia tách, hung hăng, khó kiểm soát cảm xúc, hoặc ngược lại là quá ngoan, quá trưởng thành và luôn cố gắng làm hài lòng người lớn. Một số trẻ phát triển vai trò “người chăm sóc tí hon”, liên tục để ý cảm xúc của mẹ và cảm thấy có trách nhiệm làm mẹ vui. Một số khác trở nên kiểm soát, chống đối hoặc dễ nổi giận để che giấu cảm giác bất an bên trong.

Khi trưởng thành, những đứa trẻ này thường tiếp tục mang theo các mô thức sinh tồn đã từng giúp chúng thích nghi. Họ có thể rất nhạy cảm với sự từ chối, khó tin tưởng người khác, sợ phụ thuộc nhưng đồng thời lại khao khát được kết nối. Nhiều người trở thành những người luôn chăm sóc người khác, cảm thấy có trách nhiệm với cảm xúc của mọi người xung quanh và gặp khó khăn khi nhận ra nhu cầu của chính mình. Một số khác thường xuyên dao động giữa việc tìm kiếm sự gần gũi và việc rút lui khỏi các mối quan hệ khi cảm thấy dễ bị tổn thương.

Tin vui là sang chấn gắn bó không phải là bản án suốt đời. Sự phục hồi bắt đầu khi một người có cơ hội trải nghiệm những mối quan hệ an toàn hơn, nơi họ được nhìn nhận, được tôn trọng ranh giới và không phải đánh đổi bản thân để được yêu thương. Các phương pháp trị liệu hướng gắn bó, trị liệu sang chấn, EMDR, somatic therapy và các thực hành phát triển nhận thức cơ thể có thể giúp hệ thần kinh học lại cảm giác an toàn. Dần dần, người trưởng thành có thể nhận ra rằng họ không còn là đứa trẻ phải tự mình quản lý nỗi sợ của người lớn nữa. Họ có thể học cách lắng nghe nhu cầu của bản thân, xây dựng các mối quan hệ lành mạnh và đưa ra những lựa chọn từ con người hiện tại thay vì từ các mô thức sinh tồn của quá khứ.

MIA NGUYỄN