CHA MẸ KIỂM SOÁT, BẠO HÀNH CON NHƯNG KHÔNG HAY?
CHA MẸ KIỂM SOÁT, BẠO HÀNH CON NHƯNG KHÔNG HAY?
Khi cha mẹ muốn con “ổn” để chính mình cảm thấy an toàn
Không phải cha mẹ nào kiểm soát con cũng nghĩ rằng mình đang làm tổn thương con. Nhiều người thực sự tin rằng mình đang yêu thương, bảo vệ và dạy con nên người. “Mẹ chỉ muốn tốt cho con.” “Ba la vì con không chịu nghe.” “Nếu con làm đúng thì ba mẹ đâu có tức giận.” Nhưng phía sau những câu nói ấy đôi khi tồn tại một cơ chế khác: cha mẹ không thể điều hòa được nỗi sợ, sự bất an và cảm giác mất kiểm soát của chính mình, nên họ cố gắng kiểm soát đứa trẻ để cơ thể mình cảm thấy an toàn hơn.
Khi đứa trẻ học không tốt, cha mẹ lo lắng. Khi con có quan điểm khác, cha mẹ cảm thấy bị thách thức. Khi con muốn tự quyết định nghề nghiệp, tình yêu, cách ăn mặc hay cuộc sống của mình, cha mẹ cảm thấy mình đang mất quyền kiểm soát. Thay vì nhận diện và điều hòa cảm xúc bên trong, một số cha mẹ bắt đầu thay đổi môi trường bên ngoài: ép con học, kiểm tra điện thoại, can thiệp vào các mối quan hệ, quyết định thay con, liên tục gọi điện kiểm tra, so sánh, chỉ trích, làm nhục, đe dọa hoặc sử dụng sự im lặng và tình thương như một hình thức trừng phạt.
Lúc ấy, vấn đề không còn đơn giản là “cha mẹ nghiêm khắc”. Đứa trẻ đang trở thành công cụ điều hòa cảm xúc cho người lớn.
Cha mẹ lo → kiểm soát con → con làm theo → cha mẹ bớt lo. Cảm giác nhẹ nhõm ấy vô tình củng cố hành vi kiểm soát. Lần sau khi bất an xuất hiện, cha mẹ lại kiểm soát nhiều hơn. Nhưng khi đứa trẻ lớn lên và bắt đầu phản kháng, cách kiểm soát cũ không còn hiệu quả, hành vi có thể leo thang: từ nhắc nhở thành chỉ trích, từ chỉ trích thành sỉ nhục, từ yêu cầu thành đe dọa, cưỡng ép hoặc bạo lực.
Điều đáng nói là cha mẹ có thể hoàn toàn không nhận ra mô thức này. Họ chỉ biết rằng: “Khi con không làm theo ý tôi, tôi không chịu nổi.”
Đằng sau đó đôi khi là lịch sử gắn bó của chính cha mẹ. Một người từng lớn lên trong gia đình nhiều bất ổn có thể rất khó chịu đựng sự không chắc chắn. Một người từng được dạy rằng con cái ngoan phải tuyệt đối nghe lời có thể xem sự độc lập của con như sự chống đối. Một người mang nhiều xấu hổ có thể trải nghiệm thất bại của con như thất bại của chính mình. Sang chấn vì thế có thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác không chỉ qua những gì đã xảy ra, mà còn qua cách một hệ thần kinh cố gắng điều hòa một hệ thần kinh khác bằng kiểm soát.
Và đứa trẻ học được gì?
Nó có thể học rằng muốn gia đình yên ổn thì mình phải ngoan. Muốn mẹ không khóc thì mình phải ở bên mẹ. Muốn cha không nổi giận thì mình phải đạt thành tích. Muốn được yêu thì mình phải biết đoán nhu cầu của người khác. Dần dần, đứa trẻ trở thành người chăm sóc cảm xúc cho cha mẹ, luôn quan sát sắc mặt người khác, khó nói “không”, cảm thấy tội lỗi khi đặt ranh giới và chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mọi người xung quanh.
Đó cũng có thể là một trong những con đường dẫn đến hành vi đồng phụ thuộc khi trưởng thành.
Điều này không có nghĩa chúng ta đổ lỗi cho cha mẹ. Hiểu lịch sử sang chấn của cha mẹ giúp giải thích vì sao một mô thức được hình thành, nhưng không biến những hành vi gây tổn thương thành chấp nhận được. Sang chấn có thể giải thích sự kiểm soát, nhưng không phải là giấy phép cho bạo hành.
Nuôi dạy một đứa trẻ không phải là khiến đứa trẻ trở nên “đúng ý” để người lớn bớt bất an. Một trong những năng lực quan trọng của cha mẹ là có thể nhận ra: “Đây là nỗi sợ của tôi. Tôi cần học cách điều hòa nó, thay vì bắt con phải thay đổi để tôi cảm thấy an toàn.”
Bởi một đứa trẻ không cần trở thành hệ thống điều hòa cảm xúc cho cha mẹ.
Cha mẹ cần đủ khả năng điều hòa chính mình để trở thành nơi an toàn cho đứa trẻ.
MIA NGUYỄN
Khi cha mẹ muốn con “ổn” để chính mình cảm thấy an toàn
Không phải cha mẹ nào kiểm soát con cũng nghĩ rằng mình đang làm tổn thương con. Nhiều người thực sự tin rằng mình đang yêu thương, bảo vệ và dạy con nên người. “Mẹ chỉ muốn tốt cho con.” “Ba la vì con không chịu nghe.” “Nếu con làm đúng thì ba mẹ đâu có tức giận.” Nhưng phía sau những câu nói ấy đôi khi tồn tại một cơ chế khác: cha mẹ không thể điều hòa được nỗi sợ, sự bất an và cảm giác mất kiểm soát của chính mình, nên họ cố gắng kiểm soát đứa trẻ để cơ thể mình cảm thấy an toàn hơn.
Khi đứa trẻ học không tốt, cha mẹ lo lắng. Khi con có quan điểm khác, cha mẹ cảm thấy bị thách thức. Khi con muốn tự quyết định nghề nghiệp, tình yêu, cách ăn mặc hay cuộc sống của mình, cha mẹ cảm thấy mình đang mất quyền kiểm soát. Thay vì nhận diện và điều hòa cảm xúc bên trong, một số cha mẹ bắt đầu thay đổi môi trường bên ngoài: ép con học, kiểm tra điện thoại, can thiệp vào các mối quan hệ, quyết định thay con, liên tục gọi điện kiểm tra, so sánh, chỉ trích, làm nhục, đe dọa hoặc sử dụng sự im lặng và tình thương như một hình thức trừng phạt.
Lúc ấy, vấn đề không còn đơn giản là “cha mẹ nghiêm khắc”. Đứa trẻ đang trở thành công cụ điều hòa cảm xúc cho người lớn.
Cha mẹ lo → kiểm soát con → con làm theo → cha mẹ bớt lo. Cảm giác nhẹ nhõm ấy vô tình củng cố hành vi kiểm soát. Lần sau khi bất an xuất hiện, cha mẹ lại kiểm soát nhiều hơn. Nhưng khi đứa trẻ lớn lên và bắt đầu phản kháng, cách kiểm soát cũ không còn hiệu quả, hành vi có thể leo thang: từ nhắc nhở thành chỉ trích, từ chỉ trích thành sỉ nhục, từ yêu cầu thành đe dọa, cưỡng ép hoặc bạo lực.
Điều đáng nói là cha mẹ có thể hoàn toàn không nhận ra mô thức này. Họ chỉ biết rằng: “Khi con không làm theo ý tôi, tôi không chịu nổi.”
Đằng sau đó đôi khi là lịch sử gắn bó của chính cha mẹ. Một người từng lớn lên trong gia đình nhiều bất ổn có thể rất khó chịu đựng sự không chắc chắn. Một người từng được dạy rằng con cái ngoan phải tuyệt đối nghe lời có thể xem sự độc lập của con như sự chống đối. Một người mang nhiều xấu hổ có thể trải nghiệm thất bại của con như thất bại của chính mình. Sang chấn vì thế có thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác không chỉ qua những gì đã xảy ra, mà còn qua cách một hệ thần kinh cố gắng điều hòa một hệ thần kinh khác bằng kiểm soát.
Và đứa trẻ học được gì?
Nó có thể học rằng muốn gia đình yên ổn thì mình phải ngoan. Muốn mẹ không khóc thì mình phải ở bên mẹ. Muốn cha không nổi giận thì mình phải đạt thành tích. Muốn được yêu thì mình phải biết đoán nhu cầu của người khác. Dần dần, đứa trẻ trở thành người chăm sóc cảm xúc cho cha mẹ, luôn quan sát sắc mặt người khác, khó nói “không”, cảm thấy tội lỗi khi đặt ranh giới và chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mọi người xung quanh.
Đó cũng có thể là một trong những con đường dẫn đến hành vi đồng phụ thuộc khi trưởng thành.
Điều này không có nghĩa chúng ta đổ lỗi cho cha mẹ. Hiểu lịch sử sang chấn của cha mẹ giúp giải thích vì sao một mô thức được hình thành, nhưng không biến những hành vi gây tổn thương thành chấp nhận được. Sang chấn có thể giải thích sự kiểm soát, nhưng không phải là giấy phép cho bạo hành.
Nuôi dạy một đứa trẻ không phải là khiến đứa trẻ trở nên “đúng ý” để người lớn bớt bất an. Một trong những năng lực quan trọng của cha mẹ là có thể nhận ra: “Đây là nỗi sợ của tôi. Tôi cần học cách điều hòa nó, thay vì bắt con phải thay đổi để tôi cảm thấy an toàn.”
Bởi một đứa trẻ không cần trở thành hệ thống điều hòa cảm xúc cho cha mẹ.
Cha mẹ cần đủ khả năng điều hòa chính mình để trở thành nơi an toàn cho đứa trẻ.
MIA NGUYỄN





